په پښتو ادبیاتو کښې ډېر شاعران شته چې د خپل دور د ټولنیزو، سیاسي، او فرهنګي حالاتو انعکاس ئې په خپلو اشعارو کښې کړے دے. خو د دغو شاعرانو په قطار کښې امام منظر صېب یو ځانګړے ځاے لري۔ ځکه چې هغه نۀ یوازې یو شاعر بلکې یو انقلابي فکر، یو بغاوتي اواز، او د پښتو د غېرت یو ژوندے اظهار دے ۔ امام منظر د پښتو ژبې یو پېژندل شوے شاعر دے، چې خپل ادبي سفر یې د ظلم، استبداد، او نابرابرۍ پر ضد پېل کړو. د هغۀ شاعري د انقلاب، مقاومت، او آزادۍ پېغام لري. د هغه کلام نه یوازې ادب دے، بلکې یو تحریک هم دے چې

د بشريت د تاریخ په اوږدو کښې ډېر ملتونه راپاڅېدلي، فکري بېداري ئې موندلې او استعمار ته ئې( نۀ) وئیلي خو خپل هویت ئې خوندي کړے دے۔ خو دا ټولې لاسته راوړنې او برياوې یوازې د جنګي وسلو او یا ډګرونو په زور نۀ دي تر لاسه شوي بلکې تر ټولو ستر بدلونونه هغه وخت راغلي، کله چې قلم، تعلیم، شعور او ملي وجدان سره یو ځاے شوي وي. د پښتنو معاصر تاریخ  له همدې مبارزو ډک دے او په دغو مبارزو کښې د باچاخان او د هغه د فکري کاروان ونډه بې‌سارې ده. خان عبدالغفار خان، چې د باچاخان پۀ نامه مشهور دے، د یو ملت د اروا، فکر

تاريخ خپل ځان هېڅ کله نۀ تکراروي د دوه مئينو په دويم ځل د جدائي تجربه د اول په څېر نۀ وي.هره واقعه په خپل زمان او مکان کښې خپلې ځانګړتياوې لري.د زمانې تغير شعوري او غير شعوري په دواړه ډوله وي.کوم بدلون چې په شعوري توګه رامنځ ته کېږي د هغې لپاره د مخکښې نه تيارے نېول شوے وي هغه بدلون انسان په حېث د فرد يا په حېث د ټولنې د حادثې په توګه نۀ متاثره کوي.که يو څوک د تېرې زمانې نه په کوم سائنسي يا ديومالايي توګه يو انسان ژوندے کړي او هغه د ننۍ نړۍ ننداره وکړي يقينا دا هر څه به د هغه لپاره

د پښتو ژبې او ادب د اغاز او ارتقاء دعوې لۀ پخوا راهسې کیږي ـ خو بنیادي دوره چې احوال او اثار ئې موجود دي، هغه روښاني دوره ده ـ لۀ دغې مخکښې د پټې خزانې روایتونه د پښتو نظم او نثر په مد کښې دي خو لۀ بده مرغه د دغه دورې احوال د تذکرة الاولیاء د څو پاڼو او پټه خزانه کتاب نه علاوه په بشپړه توګه نۀ دي معلوم شوې ـ د دې په د دویمې دورې کتابونه او شخصیات څۀ قدرې ښکاره دي ـ په دې دوره کښې د روښانیانو او اخونانو شخړې هم پښتو ژبې ته د قدر وړ بخښنې کړې دي ـ یوه لویه

قهوه زمونږ قومي مشروب يا څښاک دے نو ځکه دا صرف ګرمې اوبۀ چيني يا پاڼې نۀ دي بلکې زمونږ د قام پرستو جذبات او روحانيات ورسره تړلي دي۔ منم چې جذبه د عقيدت ذهنونه نۀ پرېږدي بل سوچ ته خو مونږ بيا هم د څۀ نه څۀ څيز سره د عقيدت جذبه ساتو۔ ما تل د دغه قام پرستۍ پت پاللے دے خو يوه خبره بايد وکړم چې زۀ هيڅ کله هم خپلې قام پرستۍ تنګ نظره کړے نۀ يم يعني ما د نورو مشروباتو لکه تور چاے چې زه ورته بلېک لېبل هم وايم، جوس، شومله ريګل وغېره نه هم مخ نۀ دے اړولے۔ زۀ اکثر پۀ کور

خوشحال  چې د ښځې پۀ خوئي خصلت کوم نظر لري  د هغې پۀ رڼا کښې خوئي خصلت نه مراد د يوې ښځې رويه ده کومه چې د انساني کړۀ وړۀ برخه ده او د اخلاقياتو پۀ ضمره کښې راځي ۔ د اخلاقياتو پۀ حواله باندې د ډير پخوا نه دا بحثونه راروان دي چې څۀ ښۀ دي، څۀ خراب دي ، څۀ سم دي او څۀ ناسم دي ۔ دا هغه سوالونه دي چې وخت په وخت ئې نوي نوي توجيحات او تشريحات شوي دي ۔ لکه د ښکلا غوندې اخلاقيات هم يو کوټلے او جامع مفهوم نۀ لري ۔ بلکې اخلاقيات پۀ خپله د ښکلا برخه ده ۔ د

خیبر پښتونخوا، چې د پاکستان په شمال لوېدیځ کښې موقعیت لري، د ماحولیاتي بدلون د اثراتو څخه تر ټولو زیات اغېزمنه سیمه ده، وجه یې د دې سیمې بېلا بېل زمکني جوړښتونه (ټوپوګرافي)، کرکیلې باندې انحصار، او له ګڼو ټولنیزو او اقتصادي ستونزو سره مخامختیا ده. د تېرو څلورو لسیزو په اوږدو کښې، په دې صوبه کښې د اوسط درجه حرارت خواوشا 13 درجه سنټي ګرېډ لوړ شوے دے او بیا د شمالي ضلعو درجه حرارت په اوړي کښې تر 16 درجه سنټي ګریډ پورې زیاتېږي. (Khan et al., 2023؛ IPCC, 2022). هم دې سره سره، د باران موسمونو کښې هم ډیر ګډوډوالې راغلے دے، د مون سون موسم لنډ

کله چې زموږ نیکونو د کمراټ درې ( دیر کوهستان) کښې پناه واخسته ، نو دا ځاے هغه وخت یو سوړ دوزخ و هغوي ته د میداني سیمو لکه لاندې دیر، سوات، بونیر، باجوړ او کونړ نه راتلونکو یرغلګرو افغان قبیلو د غرونو خواته شړلي وو، هلته چې ویرونکي ځنګلي خونخوار ځناور او د نۀ زغملو يخنې وه .د سیمې د مقامي روایاتو له مخې، دلته د اوړي موسم ډېر لږ وي، کال تر ډېره  واوره وي او دومره سخته يخني وي چې د جوارو کر هم پکښې نۀ کېږي. خلکو به دوه قسمه ځنګلي فصلونه کرل چې نومونه یې “لو” او “بهرو” وو، له دې نه به هم ډېر

” واه څومره ښکلے ماحول دے ـ ـ ـ دنګ دنګ غرونه، شینکے،  دنګې شنې ونې او رنګ په رنګ ګلونه، سم جنت دے ـ ـ ـ  یار تۀ د دې جنتي کلي  نه هر وختې په منډه يې ؟ ” ـ ـ ـ خوشحال  پۀ یو عجیبه انداز سبکتګین ته ووې ـ ـ ـ  خو سبکتګين خاموشه د غر وېخ کښې د دنګو ونو منځ کښې پۀ  مخصوص مرکز سترګې خښې کړې وې  ـ ـ هسې خو به هغه په ښار کښې  شور جوړ کړے وۀ ـ بس هر وختې به ئې کړتې کولې ، خو نن د هغۀ پۀ  مخ یو عجیبه  تاثر خور وۀ ـ ـ ـ

شاندانې په ټکر ګولۍ اوورېدې د بابا وینې وجود مې اولیدو زۀ پرې دوه سلګو ته هم ظالمانو پرې نۀ ښودم  او د تورو تمبو شاته ئې را اورسولم زما د وجود زخمونه جوړ شو خو د زړۀ په سر مې هغه زخم لا اوس هم تازه دے بې بې مې یادېږي هغه هم په ځوانه ځوانۍ کښې کونډه شوه او تۀ هم په سره جوړه او شتۀ خاوند کښې داسې پاتې شوې ـ د قامي ننګ په دې قیصه کښې دا سختې وي ـ خو چې د بابا د جنازې کټ له مې اوږه ورکړے وې او په خپلو لاسو مې د وطن خاورو ته د وطن دغه شهید

فکشن (افسانوي ادب) د ديومالائي ادب نه پس د انسان پۀ ذهني ارتقائي سفر دلالت کوي چې څنګه دغه متجسس او مافوق الفطرت (ديومالائي) تصورات بدل شو او هغه صورت ئې اختيار کړو چې پکښې د انساني ژوند ژواک رښتونې خاکې راښکلے کيږي۔ ډاکټر سهېل بخاري پۀ خپل کتاب “اردو داستان کا فنی تجزیہ” کښې د دغه تصوراتو پۀ حواله ليکي: “دغه داستاني ادبيات پۀ حقيقت کښې د کائنات د تشريح کوششونه وو1”۔ لرغوني انسان به څنګه سوچ کوو، کار به ئې څنګه کوو او د ځان لپاره به ئې د ژوند نوې لارې چارې څنګه لټولې، دغه داستاني ادب ئې پۀ ښۀ شان عکاسي کوي۔ پۀ انساني ژوند باندې

د خدايي خدمتګار تسلسل اؤ د تحريک پېداوار د خان عبدالغفار خان (باچاخان) او د هغوي د ملګرو په کرامت په پښتنه سيمه سر راپورته کړے ؤ . دا تسلسل خوږ هم ؤ اؤ تريخ اؤ ترسکون هم . دا تحريک په دې مقصد جوړ شوے ؤ چې د پېرنګي خلاف ئې د ازادۍ پرچار کوو د پښتون قام وجود يې د پيرنګي د غلامۍ نه شوکول غوښتل . په پښتنه خاوره ئې  تعليم عام کولو اؤ د جهل ښکرو ته ئې ماتې ورکوله . د پښتون قام خورې ورې او تس نس تپې اؤ قبېلې په يو مزي کښې راټولولې په دې چې د نفاق بندونه خپل مېنځي وشلوي

په کال 2115ء کښې به انسانان نه وي۔ او کۀ وي هم نو ډېر لږ به وي، او کېدیشي د افریقا په لرې پرتو دښتو کښې یو نیم وموندل شي۔ خو وړاندې له دې چې مونږ په دې حېرانوونکي دعوه د پوهېدو هڅه وکړو، اړینه ده چې مونږ باید لومړې ځان په دې پوهه کړو چې “ټرانس هیومن اِزم” څۀ شے دے؟۔ ولې د ټرانس هیومن ازم نه هم وړاندې مونږ په یوه بله اصطلاح “ټرانس جینک” پوهه شو۔ ټرانس جینک د جینونو[1] خپل منځې تبادلې ته اشاره کوي، یعنې د جینونو دا رنګه ادلون بدلون چې لیبارټرۍ کښې وکړې شي.  د داسې دوؤ ډولو انواعو تر منځ نزدې اړیکې

په ټوله دنيا او خصوصاً په پوښتنه معاشره کښې سوال کول شاید تر ټولو ناوړے، شرمنده او سپک عمل دے چې د وخت  تېرېدو سره په ټوله نړۍ کښې د يوې مضبوطې ډلې پۀ شکل خورېږي دا د پېسو ګټلو تر ټولو ذلیله لاره ده چې خلک ئې د روزګار او نوکري په ځايے ترجيح کوي- د ايشيا د انساني حقونو کمېشن (AHRC) مطابق پۀ پاکستان کښې د 5 نه  تر 25 ميلينه سوالګري موجود دي چې د ټولې آبادۍ 11 فيصده حصه جوړېږي او هم دغه شان 12 لاکهه ماشومان په سړکونو ژوند کوي، چی په پېښور کښې تقريباً 5000 پورې ښودلې کېږي د فايننشل  ټريبيون تبريز 2015 د

د پښتنو تاريخ په خاص طور ټولنيز تاريخ ته د يوې ژورې کتنې نه وروستو سړے دې نتيجې ته رسي چې د دوي د دې ورستنيو ستونزو په غټو لاملونو کې يو ډېر ستر لامل د دوي مدني او ښاري ژوند ته د راتګ تر ډېره وخته ځنډېدل دي که دا ووئيل شي چې پښتنو په صحيح معنو کښې د شلمې پيړۍ پۀ ورستنيو لسيزو کښې ښاري ژوند خپل کړے او د مدني شرايطو لاندې ئې خپل اجتماعي چارې نظمول پېل کړي دي نو څۀ غټه تېر وتنه به نۀ وي ۔ دې اوږد قبايلي ژوند د پښتني ټولنې په سياسي سماجي او کلتوري پرمختګ ډېر بد اغېز پرې باسلے

”ناهم ګولډ مېن“ Nahum Goldmann کوم چې د کال 1936 نه واخله د 1195 پورې د نړیوال یهودي کانګریس چئرمېن وۀ هغه ته په یو ملاقات کښې د اسرائیل لومړي وزیر اعظم ”ډیوډ بین ګورئین“ وئیل که چرې زه فلسطینے وے نو زۀ به هیڅکله هم د اسرائیل سره خبرو اترو ته نه کښېناستم ځکه چې اسرائیل د فلسطینیانو په خاوره قبضه کړې ده۔  بین ګورئین بیا مخکې په دې ملاقات کښې وائي کۀ چرې یو یهودي دا دعوه کوي چې خداے پۀ تورات کښې د بني اسرائیلو سره دا دعوه کړې چې دا خاوره ستاسو ده نو دغه وعده خداے د فلسطینیانو سره کړې او نه فلسطینیان زمونږ خداے

د دير د خاورې غانټول ډېر خوندور وي ګل ئې د سپرلي خبر راوړي ۔ غانټول بيا پۀ ګل کېدو دي ۔۔۔۔۔۔۔ لېوني کلي له راشه ۔“ زۀ چې د کوم غانټول خبره کوم دا د باچاخان بابا د باغیچې غانټول وۀ او د بابا د باغیچې هر یو بوټے ډېر د خوند او د ښکلا ډک وي، چې کله ګل شي نو هغه خو به هم  څوک وي بیا کنه!!۔ دلته ذکر د ميا جمال شاه يوسفزي کوم څوک چې زمونږ نه پۀ بدني بېلتون بېل شوے دے۔ خو هغه چې کوم سوچ ئې خپلو کشرانو ته ورکړے هغه به تر قيامته ژوندے وي۔ د هغۀ سوچ کوم چې

يادګېرنه: د کامله شمسي د ناول [A God in every Stone] (“پۀ هر کاڼي کښې خداے” مترجم شعېب خټک)نه هغه اقتباسات رانقل شوي دي کوم چې د قيصه خوانۍ پېښې يو ورځ پس خلق پۀ خپلو مړو پسې ګرځېدل ۔   فوځ د فصيل ښار د پنائۍ پۀ دېوال پهره ورکوله، د غرونو پلو ئې کتل چرته به چې د دې خونړۍ پېښې (ټول وژنې) خبر تر قبائلي علاقو رسېدلے وي، د کانګرس شپږ کسان د ميونسېپل لائېبرېرۍ پۀ پاړکو کښې ولاړ وو، د هغوي څرمنې سرې وې، نمر د بنده نه سمه څرمنه ويستله – هغوي ئې دلته د سحر راهسې پۀ زوره ودرولي کله چې دوي هڅه کوله

س:- خپل تعارف راسره وکړئ ځ:- زما نوم شېخ ګل بادشاه دے او بنيادي تعلق مې د باجوړ ناوګۍ سره دے  د شهدو honey کاروبار کوو او تقریباً د اووۀ دېرش (37) کالو نه د دغه کاروبار سره وابسته یو س:- تاسو د شهدو کاروبار ته څنګه راغلئ؟ ځ:-  ما وړومبي شروعات د زدکړو beakpong ( مچو پالنې) نه وکړل پۀ کال 1985 کښې، پۀ هغه وخت کښې مو د مچو څو پېټۍ واخستې او خپل شروعات مو وکړل ۔ س:- دا محال پۀ څومره ملکونو کښې د شهدو کاروبار کېږي او ستاسو کاروبار د خپلې صوبې/ ملک پورې محدود دے کنه پۀ عالمي سطح هم کار کوئ؟ ځ:- کۀ

شتمنه پښتونخوا: پښتونخوا وطن د رحمت شاه سائل ددې شعر پۀ مصداق دے زما وطن د سرو او سپينو نه ډک،  زۀ مزدورو پسې بهر ګرځمه، دا کتاب د مولانا خانزيب هغه تحقيقي زيار او جرائت دے  چې د ]مفکوره[ له خوا پۀ کال 2024  کښې چاپ دے ۔ چې د پښتونخوا وطن څومره هم شتمنۍ دي هغه پۀ دې کتاب کښې ذکر دي هغۀ شتمنۍ چې تر اوسه د خلکو د نظرونو نه  پټې وې خو د یوې مخصوصي طبقې پۀ نظر کښې وې مولانا خانزيب دا جرائت وکړو او د عام اولس او ددې خطې اوسېدونکو پۀ مخکښې ئې دغه فېصله کېښوده اوس فېصله پۀ دې قام او

تورغر چې د  هزارې پۀ شمال باندې پرته يوه غرئيزه او  پسمانده ضلع ده ۔دا د کال 2011 نه وړاندې د مانسهرې برخه وه خو د حکومت عملدرامد پکښې نۀ ؤ او ددې سيمې ټول معاملات د جرګې د لاندې تر سره کېدل خو بيا هم ددې سیمې حثیت د پاټا وۀ۔پۀ کال 2011ء کښې چې دلته پۀ پښتونخوا کښې د عوامي نيشنل پارټۍ حکومت وۀ او ددې ځاے نه د عوامي نيشنل پارټۍ غړي نمروز خان اليکشن ګټلے وۀ د هغوي پۀ هلو ځلو او د هغه وخت وزير اعلی امير حېدر خان هوتي پۀ دلچسپۍ دې سيمې ته د ضلعې درجه ورکړې شوه چې پۀ صوبه کښې ئې

ساولډهېر د مردان ضلعې يو تاريخي علاقه ده چې پۀ وادي سدهوم کښې هم راځي ۔ دا چې اولس يې د مختلفو پېشو سره تړلے دے پۀ دې کښې د سرکاري نوکرۍ نه واخله تر مسافرۍ، زميدارۍ او کاروبار پورې خلق د مختلف کارونه کوي ۔ د ساولډهېر ټوله زمکه نهري ده پۀ دې وجه يې ګڼ شمېر خلق د زميدارۍ سره وابسته دي ۔ د دې سره سره دوه کاروبارونه  د د دې کلي سره پۀ خاصه توګه تړلي شوي چې يو پکښې د لرګو کاروبار دے دلته کښې د لرګو مشينان چې پۀ کښې  مختلف قسم سامانونه تياريږي لکه تختې، کړۍ، ډګي او ډاګې وغېره د پېښور او

مونږ کۀ چرته د پښتونخوا وطن د جغرافيې خبره وکړو نو د پښتونخوا وطن د جغرافيائي اهميت نه  انکار نۀ شي کېدلے ولې چې دا يو ځانګړے مقام او اهميت لري ځکه چې دنيا څلوېښت سلنه آبادي يو بل سره لنک کوي او د ختيځې نړے او د لويديځي نړۍ تر منځ د يوې پُولې کردار ادا کوي۔ پۀ تېرو دورونو کښې هم پښتونخوا د هندوستان د پاره د دروازې کردار ادا کړے دے او نن هم د سنټرايشيا او نورو مغربي هېوادونو سره د يو پُل يا يوې دروازې کردار ادا کوي۔ خو لۀ بده مرغه  ځيني سامراجې قوتونو د خپلو مقاصدو او مفادو پۀ ترڅ کښې د پښتونخوا

پښتانۀ  افغانان  د زمانو زمانو نه پۀ خپله قدرتي جغرافيه کښې دننه پۀ خپلو دنګو دنګو غرونو، هوارو مېدانونو، تودو صحراګانو، لويو لويو ښارونو کلو او بانډو کښې ژوند کوي۔ د دغه وطن پُولې يا بريدونه د امو درياب او اباسين دي ۔ د پښتنو افغانانو دا وطن د جنوبي اېشيا او مرکزي ايشيا تر منځ پۀ داسې ځای باندې پروت دے کوم چې د يو پُل حېثېت لري او هغه ځکه چې پۀ دې وطن کښې داسې لوي لوي تجارتي لارې او کنډاونه دي د کومو پۀ ذرېعه چې د جنوبي اېشيا لکه د هند ، بنګله دېش ، سريلنکا ، مالديپ ، بوټان او پاکستان نه د وچې

علاقه سدهوم يا د سدهوم وادي چې د سکرې غر د لمنو نه شروع کېږي دغه سکره غر د بونېر او د سدهوم تر مېنځه د پُولې حېثيت هم لري ۔ دغسې د کړمار غر پۀ بنياد د صوابۍ سره هم خپلې پُولې جنګوي ۔ دا تاريخي سيمه د ضلع مردان پۀ شمال کښې د شهبازګړهې نه پس شروع کېږي چې تقريبا دولس يونين کونسلونه او دوه پنځوست لويې او واړۀ کلي لري ۔ د ابادۍ پۀ لحاظ د سدهوم علاقه تقريباً دوه نيم لکهه ابادي لري ۔ دا علاقه د مخصوص اب و هوا پۀ لحاظ باندې زرخېزه ده ۔ يوخوا کۀ خوږه او غوره مالټه پېدا کوي نو