اکثر ژِبؤں مہ فِعلیاتی لفظ، لَک ضمیر، حرفِ جارہ، آرٹیکلز آں گن٘ڈان٘لہ (حروفِ ربط) وَیں اېک لېکیۡ لَک ڈل مُت لفظہ وَیں سیالی (مقابلے) مہ چو زیات کمُژاں (استعمال ہوں) تھہ۔ ژِباں پورژېلہ (ماہرینِ لسانیات) ݜسیں نھالیۡ (مشاہدہ) اکثر زِپفاں قانُون (Zipf’s Law) ہِن کراں تھہ، تسی نہ ݜُو پتہ ای تھی چے دھان٘کہ الفاظ چے زیات استعمال ہوں تھہ؛ ݜُو شاناں مُت لفظہ کہ اېوں مِلی تولُوں (موازنہ کیرُوں) سېں ہِلاک اېگُٹ لَک کمُژاں تھہ۔ مَن چور چېرہ کمژان٘لہ لفظہ وَیں اېک ݜے لیش دیوُژ تھی چے سېں کوستَیں ژِبہ تے مُت ژِبؤں مہ ژِبوَیں چېرہ تے گتہ گتہ استعمال ہون٘یں نھالیۡ (لسانیاتی فریکوئنسی کے مطالعوں) اں بنیاد لا

تہ بیخ نیسیکو یارا تائیت کورا کو نسہ ای داربت نیشی مہ کپال چھومیتائے ژنوتے ضرور ہوئے سلام دعا کوری بشار حوالار اچی تائیت کورا کو سار ہتو علاجو چے اپرشینو خبارو گنی لہازیار نیسیکو بچے بمبارک کوری استم ہرونیہ ای بیچی بیریار ہائے سلام کوری تائیت کوراکو ہوستہ بہہ کوری پھوک پھارو بی نیشیتائے تائیت کوراک پھار غیری کیانی مہ کائے کیہ کورمہ ہاؤ رے گویا کی مشینو بٹنو یو پرائے بیچی ریتائے کھیو لوو دوم متے کا سحر کوری اسونی مہ شیرین استاذئے مہ بوتی اسونی قالیپ انگارو موژو ، اورارو حرام ، اپاکہ خل نکی ، دنیا متے غیری گویان ، مہ ہتے ژاو مہ نویسو علاجو

سئیں رفعت عباس دے ایں ناول دا اصل موضوع ملتان شاہرتے ملتانیاں دے اندر موجود گھابر تے بھئےکوں سمجھݨ تے ایں گھابر تے بھئےدیاں پاڑہاں ڳولݨ ہے تے ایں گھابر تے بھئے دے نتیجے وچ بݨݨ آلی نفسیات کوں سمجھݨ دی کوشش ہے۔ ایں ناول وچ بے امیک شیاں کوں پھولا ڳیا ہے، جیویں جو تریخ ، فلسفہ ، تصوف ، شاعری ، کلچر ، فن تعمیر ، انسانیات، سماجیات، موسیقی ، مذہب ، فنون لطیفہ تے ریاست دا جبر۔ ایجھا ناول رفعت عباس جیھا وݙی سوچ ، وݙے تخیل تے سجاگی اکھ  آلا بندہ لکھ سڳدا ہئی۔ ہک عام کہاݨی کار کول ایݙیاں ڈھڳ شیاں نہ سنبھالیاں ونڄن ہا۔

سوات سی نام کے ہُم مُھوئے بُود او مُھون ذہن می نیل زنگلا سی، ہیِم اے دے مالا کھن آ سی آں نیِل اُو سی نھید او کھأرا سی خیال ئیے دُو۔ خُو مے شیوچا سی پأشکے مھال اے دُونیئی ہُم آباد چھی تیِسی عام خلگ آئے پتا نہ ہوئی۔ ہے دونیئی تھأ پوران خلگ آ سی چھی کامیک مھید پیڑیا ما دھرَدی۔ ہأ خلگ آ سی تنُو  اے جیِپ، تنُو کلتُور آں تنُو رسم و رواج تھی۔ توروالی قوم ہأ پوران قوم آ می  اے قوم تُھو۔ ہے خلگ سوات می پیڑیا ما آباد تھی آں تنُو جیِپ توروالی بنَدی۔ توروالی صرف اے جیِپ نی چھی بلکہ ہے پورا 

ادارہ فروغ یندکو نے 39ویں ئوم تاسئس دے موقع تے چوتھا فروغ ہندکو ایوارڈ منعقد کیتا جزی صدارت سابق صوبائ وزیر صحت تے ادارءہ تبلیغ اسلام دے صدر سید ظاہر علی شاہ نے کیتی جد کہ سابق گونر حاجی غلام علی بطور مہمان خصوصی شریک ہوءے۔ تقریب اچ تعلیم، ادب، ثقافت، سماجی تے فلاحی خدمات، فنون لطیفہ، قانون اود طب دے شعبیاں وچ نمایاں خدمات انجام دیڑیں والی وی نامتو شخصیات نو فروغ ہندکو ایوارڈ سی نوازا گیا۔ ایہ ادارہ 37 وریاں وچ سوواں تے ادبی، سماجی تے ثقافتی تقریباں منعقد کر چکا وے۔ اسراں تا ادارہ فروغ ہندکو دا ہر سال یکم جنوری نوں یوم تاسیس منایا جاندا وے

موں کالامیں خلق باٞر لیݪ زندگی لنگاٞنت۔ موں حالات باٞر ہاٞمولیݪ تھی۔ موں خلق کے حکومتیں دِیش تھی کئی ہہاٞموسہولاٞت نا تھی۔ ماکہ حکومات کئی توجہ ہہاٞمونہ دئینت۔ حکومیتہ کالام اٞموݭہ ہہاٞموتٞلوت۔ اینچھلہ جاٞنٞنت اوں کالام پاکستاناں حصّہ ہہاٞمونات۔ حکومتاں ماں سہ کئی ہہاٞموفکر نات۔ ماں سہ کافر ما پا لاݪ سلوک وانت۔ کالاماں سول ہسپتال ناماں تہ سول ہسپتال تُھو۔ پرہ خو ڈسپنسری آں براباٞر پا نات۔ ہسپتال مئی کئی قسمیں سہولات نات۔ علاج معالجیں کمی تھی۔ ایکسرے ایں مشین (پلانٹ) کشکاں زمان تھی پیٹئی مئی بند تھی۔ ایکسریں مشین پراجیکٹہ (کے، آئی، ڈی، پی) علاقائیں خلقیں مددیں کیر دِیش۔ موں ہسپتالیں مشینری ایں چھلیں قیمتی مشینری سیدوآٞں ہسپتال

سوات نړۍ د زمکې په مخ جنت په نوم پېژني. آن تر دې چې په ۱۹۶۲ کال کې ملکه الیزابت دویمه او شهزاده فلیپ هم د دې درې د ښکلا لیدو ته راغلي وو. هر سیلانی د سوات د شنو او نیلګونو جهیلونو، آبشارونو، رڼو سیندونو او شنو څړځایونو ستاینه کوي، خو ډېر لږ خلک پوهېږي چې د همدې درې په برنۍ برخه کې، له مدین څخه د بحرین او کالام پر لور، یوه لرغونې قوم مېشته ده چې کلتور او تمدن یې د پښتني کلتور تر سیوري لاندې ورو ورو پیکه شوی دی. دا قوم توروالیان دي، چې د سوات له اصلي او تر ټولو لرغونو اوسېدونکو څخه شمېرل کېږي.توروالی یوه دردي

نن د چټۍ ورځ وه ۔ ما پرون مازيګر خپل واړۀ نيکۀ کره شپې له بوتلي وو ۔ خيال مې دا وۀ چې  سبا ئې ترۀ د نيکۀ د کور په لاره راځي نو د ځان سره به ئې راولي ۔ زۀ سحر لس بجې په دې نيت له کوره راووتم چې د سر سنت د پاره وزير له ورشم خو د بده مرغه نن يو وارې بيا د هغۀ دوکان بند وۀ۔ سمدستي مې ” شينو ” ذهن کښې وبرېښېدۀ ۔ ” شينو ” مې اوس لږ ډېر اشنا شوے هم وۀ او د کومې ورځې نه چې راته هغۀ خپله قيصه تېره کړې وه ، خداے شته چې

پۀ اتلسمې پېړۍ کښې د فرانس او برطانيه تر مينځه د هندوستان د قبضې او د هغه دولت د لالچ پۀ مسابقه کښې د فرانس او برطانيه ډېر پلټونکي د فوځيان پۀ شکل هندوستان ته راننوتل او دلته د سنس کرت د لرغوني ژبې سره بلد شو۔ د فرانس (کورډاکس) نوم يو پادري فرانس اکاډمۍ ته د ياداشت پۀ توګه پۀ کال 1767ء کښې يو خط وليکو او پۀ هغې کښې ئې د اکاډمۍ توجو د سنسکرت او لاطينۍ د الفاظو مشابهت طرف ته راګرځول غوښتل ۔  ولې د فرانس دې ادارې د (کورډاکس) دا ياداښتونه چاپ نۀ کړل ۔  ان چې د مرګ نه څلويښت کاله ورستو د اروپا

The Negative Impact of Populist Messages and Media on National and Cultural Policy   ملي او فرهنګي سیاست د هر ملت د هویت، ټولنیز یووالي او فرهنګي ارزښتونو د ساتنې او پراختیا له مهمو وسیلو څخه ګڼل کېږي ۔ په معاصره نړۍ کښې د رسنیو او په ځانګړې توګه د ټولنیزو رسنیو د پراختیا له امله پاپولستیک پیغامونه د عامه افکارو په جوړښت او سیاسي، فرهنګي بهیرونو کښې پراخ نفوذ موندلی دی۔ پاپولیزم د خلکو او اشرافو ترمنځ د تقابل پر مفکوره ولاړ سیاسي ګفتمان دی چې ډېری وخت د احساساتي شعارونو، ساده روایتونو او عامه هیجاناتو له لارې خپل پیغام خپروي۔ د دې څېړنې موخه دا ده چې پر

د يو روايت ترمخه پېغمبرِِ اسلام، صحابه کرامو ته په وعظ او نصېحت بوخت وۀ، چې په دې کښې يوه ښځه د جومات د دروازې نه راښکاره شوه ـ دا ښځه چې په ټوله مدينه کښې د لېونۍ په نسبت پېژندی شوه! پېغمبر ص ته يې اشاره وکړه چې بهر راوځه ـ پېغمبر ص بهر ور ووتو او ښځه ورته په خبرو راسر شوه ـ چونکې د ښځې دماغي توازن بې ځايه وۀ نو هر لوستونکي دا قياس کولے شي چې هغې به بې ځايه، ګډې وډې او بې منطقه خبرې کړې وي او دغسې د هغې په خبرو به ډېره شېبه هم اوړېدلې وي ـ صورت حال او د

د نړۍ په مخ پښتون يو هغه قام دے چې خپل تاريخ ، خپل ثقافت او ځانګړې پېژندګلو لري۔ د ژوند ژواک هم دغو ځانګړي خصلتونو دې قام ته يو امتياز وربخښلے دے۔ پښتانۀ په مختلفو قبيلو او ښاخونو کښې وېش دي۔ پښتون يو تاريخي قام دے ۔ د دوي ژبه ،ثقافت او فولکلور هم ډېر پخوانے دے۔ د پښتنو د ابادۍ زياته برخه په کلو بانډو او په غرئيزه سيمه مشتمله ده۔  “اورکزي د پښتنو يوه مشهوره قبيله ده چې د پښتنو قبيلوي وېش کښې کرلاڼي دي”[1]  او زياته ابادي يې په اورکزو ضلع کښې اوسي۔ دې نه علاوه په هنګو او کوهاټ کښې هم په ګڼ تعداد کښې

د ډېرو ورځو نه د جون جولائې ګرمۍ ښه زور کړے ؤ چې زما دې زړۀ هم‌ سم شور کړے ؤ چې دا ځل که هر رنګه وي نو د ګرمۍ په موسم کښی به خپل کلي بر دير ته ځم ځکه چې ډېر وخت شوې ؤ زۀ کلي ته بيخي نه اوم تللے په دغه سوچ او فکر کښې اوم چې ملګرو ته مې هسې ګپ کښې اووې هلکه ځو نه دير ته په دې کښې څه ګورم چې د‌ زيارت په ورځ ملګري ډاکټر اجلال کال راغے چې هلکه ځان تياروه سبا د جمعې په ورځ به ځو چترال شندور ميلې له ما وې خوښه مې ده د

د يو قام کړۀ وړۀ، خويي خصلت، ناسته ولاړه، ژبه، خوراک څښاک، جامه پېزار او کر کرونده، شريکه جغرافيه، شريک واک مذهب وغېره دغه ټول د کلتور پۀ زمره کښې راځي ۔ کۀ پښتون کلتور ته جوت نظر وشي نو د نورو قامونو پۀ نسبت د پښتون قام ځينې روايات ډېر ځانګړې او سپېځلې دي ۔ د باجوړ  خاوره چې موجوده ابادي ئې تقريباَ اتلس لکهو(1800000) ته رسېږي او سل پۀ سله پکښې پښتانۀ اباد دي ۔ پۀ دې سيمه کښې پۀ لويه سطح دوه لوئې تپې ژوند کوي چې يوې ته  ترکلاني او بلې ته اتمان خېل وائي ۔ د دې نه پرته دلازاک،مشواني او ځينې نورې تپې هم

د بنو مازديګر په نظر مه شه شېخ سعدي هم چې چوک بازار ته رسي په تسپو سندرې وائي   د بنو مازديګر، چوک بازار او سندرې د قدرت هغه لاثاني او لازواله امتزاج دے کوم چې د نامعلومې زمانې راهسې نۀ يوازې دا چې راروان دے بلکې په خپل مکمل جوش او خروش سره تر دې دمه د نوي کهول په اعصابو راج هم کوي ۔ او که د الله خوښه وه دا لړۍ به هم داسې روانه وي ۔ اګاهو د دې نه چې د بنود مازديګر تذکره  وشي غواړم چې د بنو په کلتور باندې سرسري رڼا واچوم ۔د بنو د وجۀ تسميه پۀ حقله ارواښاد ګل

ادب د انسان د فکري، قلبي او تخيلاتي ژوند هنري اظهار دے چې د معاشرې ټول قدرونه، رسمونه، عقيدې، تجربې او تاريخ په ځان کښې رانغاړي۔ ادب کۀ يو اړخ ته د شعر، داستان يا ناول نوم دے نو بل خوا د يو قوم د ژوند د حافظې او کلتوري شناخت هغه ژوندے شکل دی چې د نسلونو ترمېنځ د فکر او احساس رشته مضبوطوي۔ هم دا وجه ده چې ادب د کلتور يوه بنيادي برخه هم ده او د کلتور د ډهانچې د جوړولو او پرمختګ يو فعال او متحرک جز هم بللے کېږي۔ څۀ رنګ چې انساني معاشره پۀ يو ځاے ولاړه نۀ پاتې کېږي او د وخت

تمدن: تمدن د مدنيت ، ښاريتوب او ودانې په معنو کښې راځي ۔ انساني وګړي چې د خپل اجتماعي ژوند د بقاء لپاره کوم ځايونه او څيزونه جوړ کړي ، د تمدن په چوکاټ کښې راځي ۔ په نورو ټکو کښې هر هغه څۀ چې انسان جوړ کړي دي  او په نظر راځي ، د استوګنې ، د ژوند د اسانتياؤ او ګټې وټې لپاره په کار راځي، تمدن دے ۔ ثقافت: د يو انساني ټولګي خويونو ، خصلتونو ، دودونو، د ژوند تېرولو لارو چارو ،فکري او علمي زاويو ،تصوراتو ،او مشترکو کړو وړو ته ثقافت وئيلے شي ۔ تهذيب:تهذيب د هذب يعنې د ښاخ تراشئ نه وتلے دے

اوس به تاسو سره زۀ د تحصيل تنګي د کوېژدنو او د ودونو په اړه څۀ معلومات درکړم چې د پخواني او د اوسني دورونو يعنې دواړو دورونو باندې به درسره خبرې کووم چې ايا پخوا به کوېژدنې او ودونه څنګه وو او اوس څنګه دي ايا په دې دواړو دورونو کښې څۀ توپير (فرق) شته او کۀ نه ۔ زۀ غواړم چې اول زۀ تاسو سره د پخواني دور د کوېژدنو او ودونو په اړه خبرې وړم. پخوا به چې هلک يا جينۍ د ځوانۍ په درشل قدم کېښودو نو د مور پلار سره سره به ئې د نيا او نيکۀ سره هم د کوېژدن او وادۀ غم شو

کاکړۍ : د ښاغلي سيال کاکړ دا کتاب ” کاکړۍ ‘ هم د تېر کتاب “غاړې ” يوه کړۍ ده ۔ ځکه چې ” غاړو” ته “کاکړۍ ” هم وئېلے شي ۔ ۔ دا کتاب په لومړي ځل  په جنوري ۱۹۷۳ء کښې دپښتو ادبي دنيا کوټه له خوا په اسلاميه پرېس کوټه کښي په وړه تقطيع کښې په يو سل دولس (۱۱۲) مخونو خور کتاب چاپ شوے دے ۔ چې تړون ئې د برې پښتونخوا منلي فولکلورسټ محمد ګل خان نوري په نوم کړے دے ۔ چې ئې خپل شعر ئې ورته هم ډالۍ کړے دے ۔ محمد ګل نوري له دغه فخر بس دے لڅې کړي د پښتو په

ګنجے: ګنجے زمونږ د ماشومتوب هغه ښکلې او رنګينه لوبه وه چې ټوله غرمه به مو ورته لۀ کوره باهر تېروله ۔ تورې شنډۍ  چې به کله ګل شوې مونږ به خوشحاله شو چې بيا  د ګنجي ورځې را راونې دي ۔ چې شنډۍ به کله غوټۍ شوې نو بيا به مو د ټولو  غټې شنډۍ کتلې چې په کومه شنډۍ به غټې دانې وې هغه به مو د ګنجي د پاره غوره کړې ۔ ګنجے داسې لوبه وه چې د تورې شنډۍ دانې به مو راوړې او په هغه دانو کښې به مو د ټولو نه غټه دانه وکتله اؤ په هغې به مو داسې نښې وکړې لکه په دې تصوير کښې چې

پۀ پښتونخوا کښې د سندرې، هنر، اتڼ، نڅا، ګډا، ټنګ ټکور او رباب پۀ ضد/خلاف چې کمه کرکه، نفرت، پروپاګنډه، Misinformation او Disinformation خورېږي يا هوا ورکړې کېږي، نو دا يواځې صرف د هنر مخالفت نۀ کېږي، بلکې دا يو خاص/ مخصوص اجتماعي ذهنيت پۀ ټولنه کښې د هغه پرسټریشن او فکري زوال عکاسي کوي ۔ د يو خبرې/کار مخالفت کول بيا پۀ هغې تنقيد کول يا ورسره په سه نقته اختلاف لرل پۀ ټولنه کښې يو فطري عمل وو/دې/وي به ۔ خو سوال دا دے، چې زمونږ د اختلاف، تنقيد او فکري چوکاټ معيار څومره ژور، سنجيده او شعوري دے نن؟ ۔ دا هم بايد وکتې شي؟‌ ګنې نو

د څۀ وخت راهیسې زۀ  وینم چې څۀ خلک د پښتنو د وطن د رېکارډ شوې موسیقۍ د ورکېدلو په اړه اندېښنې ښکاره کوي او د ژغورلو خبرې او هڅې ئې کول غواړي ۔  دا رښتیا ده چې زموږ د موسیقۍ ډېره لویه پانګه د ورکېدو له خطر سره مخ ده ۔  پرون هم په دې اړه یو چا راسره تماس نیولے و او پوښتنه ئې کوله چې کۀ ماته څۀ معلوم وي چې درکونه ورکړم ۔ نو هم ځکه د پښتو موسیقۍ د یو اورېدونکي او لوستونکي په توګه مې فکر وکړو چې په دې اړه څۀ ولیکم ۔ ډېرو لوستونکو به د پېښور په بورډ بازار کښې مېشت

د يوې اندازې مطابق په دنيا کښې اووه زره ژبې وئيلې کېدلې چې په دغه تعداد کښې وخت په وخت کمے راروان دے ـ  مختلفې وجې ئې دي خو غټه وجه ئې هم دغه ده چې کومې ژبې د نړۍ نه ورکېږي په هغه ژبو کښې نوي نوي لفظونه نۀ جوړېږي ځکه نو ختمې شي ـ  هره هغه ژبه چې د قبوليت او نوؤ لفظونو پيدا کولو قدرت لري هغه مخ په وړاندې ځي او په کومو ژبو کښې چې دغه قوت او لچک نۀ وي هغه ژبې ورکېږي ـ په يوه ژبه کښې د لفظونو جوړښت کۀ يو خوا فطري عمل وي نو بل خوا دا ئې ضرورت او

Pashto in the Age of Artificial Intelligence: Opportunities and Challenges for Language, Linguistics, Literature, and Research د ژوند په هره شعبه کښې د اے ائي د استعمال د وجې د اے ائي په سسټمونو کښې د خپلو ژبو د نۀ ورګډولو په وجه به په راتلونکي کښې د يو شمېر ژبو خلق په کلتوري، علمي او اقتصادي لحاظ پسمانده پاتې شي ۔ د سائنس او ټيکنالوجۍ د ترقۍ سره سره پښتو ژبه هم اګرچې په سست رفتار خو بيا هم د ټيکنالوجۍ په مېدان کښې د خپله وسه منډه وهي ۔ پښتو په وړومبي ځل په 18 فروري 2016 د ګوګل ټرانسلېټر د ژبو په لړ کښې شامل شوه او

اے خلقه ۔۔۔۔۔ بېشکه مونږ تاسو ټول د یو سړي او ښځې څخه پیدا کړئ او جوړ مو کړل ستاسو شاخونه او قبیلې د پاره  د دې چې تاسو یو بل وپېژنئ د الله په نزد په تاسو کښې غوره کس هغه دے چې په تاسو کښې د ټولو زیات پرهېزګار وي بېشکه ستاسو رب پوهیدونکے خبردار دے۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔۔ایات ١٣ الحجرات ۔ په مخکينو اسماني کتابونو کښې  دا خبره کم و بیش هم په دې انداز کښې لیکلے راغلے ده۔د ډیر غور او فکر ځنې روستو پوهان عالمان تحقیق کار او حساب ګرندي په دې نتیجه اورسیدل او ثابته ئې کړه چې تر څلویښت مربع میله پورې د اوسیدونکو ژبه۔ عادتونه مړے

ضلع چترال د لس ژبو ويونکو او ثقافتونو مرکز دے ۔  خو کۀ يو اړخ ته د حکومت چارواک دې ته پام نۀ راګرځوي نو بلخوا د تعليم نظام د کمي د وجې نه دا علاقه چې د ثقافتي تنوع باندې شتمنه ده ورځ پۀ ورځ د زوال سره کېږي ۔  بل خوا د ليک لوست د نظام د نشتوالي او د اولس د ژبې سره د اګاهۍ شعور نۀ لرلو پۀ وجه باندې زياتې ژبې د ورکېدو سره مخ دي ۔ پۀ دې مضمون کښې پۀ چترال کښې ځنې ژبو پۀ حوالې سره بحث وړاندې کولې شي ۔ 1: کهوار: پۀ چترال کښې د ”کهو“ قام سره دغه ژبه