Human Molecular Genetics Laboratory Health Biotechnology Division NIBGE ډاکټر محمد طارق زمونږ نېشنلے ډاکټر دے چې  پۀ جينياتو کښې ئې  پي ايچ ډي کړې ده پۀ دې لړ کښې ئې پۀ ټوله دنيا کښې د سائنس دان پۀ توګه  يوه نامه پېدا کړې ده ۔پۀ انساني جينز باندې ورته پوره پوهه حاصله ده ۔ ”پښتون“ دا هڅه کوي چې د هغوي مختصر مختصر ليکونه تاسو ته پۀ پښتو کښې وړاندې کړي د پيدايښت پر وخت  ستونزې او نفسياتي مسئلې: عموماً ماشوم د مور په خېټه کښې څلوېښت هفتې (اوونۍ) تېروي او بيا د هغې نه پس پېدا کېږي. د زېږون عمل هغه وخت شروع شي چې د ماشوم د وينې

نۀ زۀ فلسفي يم خلکه نۀ زۀ لېونـــــــې يم يو غريب بچې زۀ د پښتون د پلارګنې يم “شاعر د خپل ماحول غلام وي، ددۀ مثال د يو داسې حېوان دے چې د هغۀ په وجود څرمن نۀ وي، که پوټے د ازغي څوکه ور وړے نو په کريکو ځان وژني او که پوټے ارام ورشي نو د خوشحالۍ نه بې هوشه کېږي” (غني خان) ادب ته په عامه توګه د جذبو د اظهار يا د ټولنيزو حقيقتونو د عکاسۍ په طور کتل کېږي خو که مونږه فن صرف د حقيقت نقل (Mimesis) ٶګڼو نو مونږه د دې فلسفيانه حېثيت کموو ۔ دلته کښې پوښتنه دا راپېدا کېږي چې ايا

شايد چې دا د ناقدانو علمي لاپرواهي ده چې نن د غني خان شاعرانه نزاکت تر ټولو زيات د غلط فهمۍ ښکار دے. تر څۀ حده ټوله غير روايتي شاعري د کم علمه تنقید حملو ته پرته ده. د دې يوه وجه دا ده چې پۀ ننۍ زمانه کښې ادبي تنقيد د علم د مختلفو څانګو نه بصیرت راقرضوي او د ادب د پيچلتيا پۀ مختلفو اړخونو کښې ممکنه تشريحاتي کوششونه کوي. خو ولې دلته لا د تنقید فرسوده نظام رائيج دے چې د شاعرۍ سره پۀ داسې طریقه تعامل کوي چې نتيجه ئې خامخا د شاعرۍ پۀ سخته درجه بندۍ rigid categorization کښې راوځي. لږه غير روايتي موضوع چيړل شاعر سيده د

تېر کال په دولسم جون د پېښور پریس کلب مخې ته یوه احتجاجي غونډه وشوه ۔ د خپل پلار په نمائندګۍ زۀ هم ورغلے وم ۔ هلته یو پروفېسر سره میلاؤ شوم چې په ۲۱م ګرېډ کښې په یوه ډېره ښۀ څوکۍ د پېښور پوهنتون نه ریټائرډ شوے و۔ هغه راته خپله بې وسي په دې ټکو ښکاره کړه؛ «د کال نه سېوا اوشو چې ریټائر یم، پېښور کښې خپل کور نۀ لرم، فنډ راته لا تراوسه نۀ دے میلاؤ او د پنشن دا حال دے چې کله وي او کله نه!». د معاشي بدحالۍ دا کیسه یواځې د يو پروفېسر نۀ ده، دا د پښتونخوا د هرې تعلیمي ادارې

د ډاکټر امين تنها شعر دے چې : چا به چې هسې د مذهب په نوم څیزونه راوړل مونږ سادګانو پښتنو به خپل سرونه راوړل تشدد عموماً د انسان د فطرت، مذهب یا کلتور سره تړل کېږي، خو معاصر سیاسي او فلسفي فکر دا تصور رد کوي ۔ تشدد نه یو طبیعي تمایل دے او نۀ یو ذاتي ځانګړنه بلکې یو داسې عمل دے چې د ځانګړو سیاسي، تاریخي او ایډیالوجیکي شرایطو لاندې زده کېږي، تمرین کېږي او بیا عادي کېږي ۔ کله چې یو دولت یا واکمن نظم خپل مشروعیت له لاسه ورکړي نو د خلکو د رضایت پر ځاے تشدد ته مخه کوي ۔ همدلته تشدد د واک

زمونږ يو روايت ګرځېدلے دے چې د پاليسۍ جوړونکي د کومې کمزورۍ او کۀ د مجبورۍ له وجې يوه مفروضه جوړه کړي او بيا دغه مفروضه د قوم مخې ته د يو حقيقت پۀ توګه باندې وړاندې کړي ۔ هم دغسې يوه مفروضه زمونږه پاليسو جوړونکو رغ کړې وه چې د افغان طالبانو او پاکستاني طالبانو (ګوډ او بيډ) ترمينځه هيڅ تعلق نشته ۔ د دې مفروضې پۀ حق کښې صرف دغه يو دليل وړاندې کېدو چې افغان طالبانو کله پۀ پاکستان کښې عمليات نۀ دي ترسره کړي ۔زۀ پۀ خپله هم د دې حقيقت نه خبر يم چې افغان طالبانو پۀ ضد پاکستان کښې ډېر عمليات ترسره شوي دي

د پښتو ژبې د تغزل بادشاه حضرت امير حمزه خان شينواري په کال ۱۹۰۷ء کښې د لنډيکوتل پۀ خوګه خېل تپه کښې د ملک باز مير خان پۀ کور کښې پېدا شوے وۀ ۔ په کال ۱۹۱۵ء کښې يې پۀ پرائمري سکول لنډيکوتل کښې او بيا په کال ۱۹۱۷ء کښې يې د پېښور پۀ اسلاميه کالجېټ سکول کښې داخل کړے ؤ ۔ پۀ کال ۱۹۲۴ء کښې يې وړومبے وادۀ کړے ؤ ۔ څۀ وخت يې په طورخم د پاسپورټ د کلرک په حېث کار وکړو، بيا يې په کال ۱۹۲۶ء کښې په رېلوے کښې ملازمت اختيار کړو۔ خو ډېر زر يې دا نوکري هم پرېښوده او په کال ۱۹۲۸ء په

پېدا پۀ داسې ځاے کښې چې نه مينه پېژني او نه ما پښتانۀ د نړۍ پۀ سر اووۀ کروړه تعداد لري او خداے ورله جغرافيه هم ډېره زرخېزه او د وسائلو ډکه ورکړې ده۔ د دوي د ژوند خپل اصول او قواعد دي، چې ورته ‘پښتونولي’ وائي۔ پۀ اسلام ډېر مئين دي، ځکه ئې د هرې حجرې سره شريک جماعت جوړ کړے وي۔ کۀ دنيا هر څومره ترقي وکړي او يا کوي خو پښتانۀ پۀ دې ځغل کښې ډېر شا ته پاتې دي او يا پاتې کړې شوي دي۔کله نا کله سوچ کوم، وايم داسې کوم مرض دے چې پۀ پښتنو کښې نشته!؟ نه وينه او نه د وينې قدر،

کله چې د خدائي خدمتګار تحريک اؤ د ازادۍ د ننګيالو مشرانو ذکرکولے شي نو د پښتنو عظيم رهنما باچاخان سره څنګ په څنګ يو شمېر عملي مبارزان هم مخې ته راشي څوک چې د باچاخان مضبوطې مټې وې اؤ د ازادۍ مبارزه کښې ورسره ګام په ګام شريک وو او هم د دغو قهرمانو په صلاح مشوره د خدائي خدمتګارۍ تحريک په غورځنګونو روان پاتې شوے وو ـ دغو مشرانو کښې يو څو ښاغلي داسې هم وو چې د ملي تحريک دماغ ګڼلې شوامير محمد خان هوتی ( خان لالا ) بېرسټر ميا احمد شاه،عبدالاکبر خان اکبر،قاضی عطاءالله،خادم محمد اکبر،خان عبدالعزيز خان ، کامدارخان ، فردوس خان اؤ په

انساني تاريخ دا په ډاګه کوي چې يو وخت انسان د خپل پېغام د رسولو لپاره د ژبې (د غوښې د تکړې) په ځاے د خپل د نورو اعضا نه کار اخستے دے او خپل پېغام ئې د اشارو په توګه يو بل ته رسولے دے۔ تر ډېره وخته انسانانو په هم دې طريقه د يو بل سره خپل زړۀ او ذهن احوال شريک کړے دے۔د پېغام رسانۍ دا نظام د يو بشپړ نظام په توګه په انسانانو کښې مروج وو او دوي خپل ټول ژوند د هم دې نظام تحت تېرولو۔ د انسان د ارتقائي سفر سره دوي په دې وتوانېدل چې خوله کښې موجود د غوښې يو تکړه

دا مضمون د پښتون مجلې پۀ مئ 1938 کښې چاپ شوے د سرحد اسمبلۍ د اېبټ آباد په سشن کښې په ۲۸ ستمبر ۳۷ ميا جعفر شاه صاحب کاکا خېل ايم، ايل، ائي دا تجويز پېش کړو چې:” دا اسمبلي حکومت ته سفارش کوي چې په پرائمري سکولونو کښې دې تعليمي ژبه مقرر شي”ميا جعفر شاه په دې تجويز باندې دا تقرير وکړو:”صاحب صدر! زما د تجويز مطلب دادے چې په هغه سکولونو کښې چې پښتانۀ پکښې سبق وائې د هغوي مورنۍ ژبه پښتو دې زريعه د تحصيل شي  د هغې بچو چې د چا د مور پلار ژبه پښتو وي په بله ژبه کښې هغوي ته تعليم ورکول د

علم او تعليم که هرڅو په لغوي اعتبار سره هم معني توري دي او په لغت کښې “زده کړۀ” ورکول يا “زده کړۀ” اخستل ته وائې خو په صوتي اعتبار سره سره دا دواړه توري په اصطلاحي سره هم په خپلو کښې فرق لري د علم او تعليم په اصطلاحي فرق څۀ دا رنګ ورکولے شو چې علم د يو څيز په حقله پېژندګلو ته وئيلے شي او تعليم دغه يو څيز په يوه طريقه د پېژندلو نوم دے۔دغه شان د علم او تعليم فرق د وضاحت دپاره که دا وئيلے شي چې “اور” ډېر خطرناک څيز دے انسان سوځوي نو دا تعليم دے او علم دادے چې انسان په

د لوي ښار دا درنه ځانګو، د علم د نامې په ویاړ ولاړه وه خو دا مهال، پرې نۀ د ماشومانو وزن  معلومېدو،او نۀ د هغوی لوبې،یواځې تعبیرونه، خیالونه او نیمګړې پوښتنې ئې په زړۀ کښې زنګېدې۔ دلته علم،د استاد د څهرې نه،بلکې د یوې پوښتنې په څهره کښې راښکاره شو؛یوه داسې پوښتنه چې نۀ ئې غږ لرلو،او نۀ حکم،خو د وجدان دروازه ئې ټکوله۔ کتاب د هغۀ په لاس کښې پرانستے  موجود وۀ،خو تورو ئې خبرې نۀ کولې؛دوی د سوچ عبادت غوښتو حیا،د علم تر شا لکه د ماښامي د وروستۍ رڼا،ورو ورو راننوته؛ نه ئې ځان ښکاره کولواو نۀ  پټېدې شوه،خو د هېر شوي اصول په څېر،ئې د

د برصغير پۀ تحريک ازادۍ کښې د باچاخان کردار او نامه تر ټولو ستره ده او بيا هغۀ د عدم تشدد يو ريښتونے مبارز و خو د دې باوجود د هغوي شخصيت پۀ تاريخي توګه باندې پټ ساتلے شوے دے ۔ ولې بل طرف ته د هغوي همعصر سياسي مبارزين لکه موهنداس ګاندهي جي او نېلسن منډيلا غوندې نومونه پۀ ټوله دنيا کښې پۀ احترام سره اخستې کېږي ۔خو د هغې پۀ څېر د باچاخان خدمتونه هغسې مخې ته رانغلل ۔د دې نه پۀ اسانه باندې اندازه لګي چې طاقتوره طبقه د خپل واک د پاره څنګه د تاريخ واګې هم پۀ خپل لاس کښې کلکې ساتي ۔لکه کۀ پۀ

جنرل جېفرے ډېره موده د افغانستان نه تر مومندو د پښتنو سره جنګيدلے وو۔ وئيلے شي چې ډېر زيرک افسر و ۔ د پښتون قوم د جنګي رموزو ځنې خبر و، جنګ ئې ډېر په طريقه او تدبر سره کولو، خو د مومندو په جنګ کښې ترې هر څۀ خطا وو۔ د کنړا کلي د مېدان جنګ نه په تېښته و چې د شا د اړخه ئې سر په ګولۍ ولګيدۀ او هم هلته کښې مړ شو ۔ د مرګ نه مخکښې هغه خپل يو ملګري ته يوه چيټۍ لېږلے وه، دا چيټۍ د جېفرے د مرګ نه پس ملاؤ شوې وه ۔ دا د هغه وخت يوه مشهوره چيټۍ

د نړۍ پۀ سیاسي تاریخ چې مونږ نظر واچؤو نو دا خبره ترې څرګنده شي چې دا تاریخ د ظلم و جبر او استعمار خلاف د مزاحمت نه ډک دے۔ بیا چې مونږ د پښتنو د تاریخ جاج واخلو نو د پښتنو تاریخ هم د دې وطن او خاورې د ننګیالو بچو د دې وطن او اولس په دفاع کښې د قربانیو او مزاحمتونو یو اوږد داستان دے ۔ په 16مه او 17مه پېړۍ کښې د روښاني غورځنګ، بیا هم دې وخت کښې د خوشال خان خټک،اېمل خان مومند او دریا خان اپریدي د مغل استعمار Mughal Empire خلاف وسله واله مبارزه د پښتنو د مزاحمتي تاریخ مثالونه دي ۔

فضل محمود مخفي (1874ء ۔ 1947ء) هغه پښتون مبارز دے چې په مختلفو سياسي، تعليمي او اصلاحي تحريکاتو کښې ئې فعال کردار ادا کړے دے ۔ د شلمې صدۍ د نوموړي شخصياتو او انقلابي مبارزينو سره څنګ په څنګ پاتې شوے دے او په سياسي، اصلاحي، تعليمي او ادبي مېدانونو کښې ئې خپل صلاحيتونه په کار راوستي دي ۔ د نورو تحريکاتو سره سره فضل محمود مخفي په “انجمن اصلاح الافاغنه” کښې هم بنيادي کردار ادا کړے ۔ دا د پښتنو په تاريخ کښې يو داسې تعليمي او اصلاحي تحريک تېر شوے دے چې د پښتنې ټولنې په معاشرتي، سماجي، تعليمي او اخلاقي اصلاح کښې ئې پياوړې وظيفې ترسره کړي

صابر صېب څۀ ښۀ وئيلې دي ازادي ده ازادي ده ازادي ده خو په نوم رښتیا خبرو پابندي ده په پاکستان کښې د مزاحمت تاریخ یوازې د سیاستوالو تحریکونو او عوامي احتجاجونو تاریخ نۀ دے، بلکې دا د هغو وکیلانو تاریخ هم دے چې د قانون له دننه یې د ریاست پر ناعادلانهه عملونو پوښتنې راپورته کړې دي ۔ وکیلان ځکه مهم دي چې هغوي د زور پر وړاندې وسله نه بلکې دلیل کاروي ۔کله چې یو وکیل د ائین، قانون او بشري حقونو په ژبه د ریاست عمل غلط وبولي نو دا عمل یوازې حقوقي نۀ پاتې کېږي، بلکې سیاسي بڼه اخلي ۔ همدا وجه ده چې د پاکستان

راجه ګیرا د سوات اخرنے غېرمسلم راجه و۔ د هغه په اړه دلته سخت اختلاف روان دے۔ ګوجر وایې چې راجه ګیرا ګوجر و او د هندو شاهي ګوجرانو واکمني وه۔ خو په سوات او دیر کښې مېشت داردیک قبایل دعوه کوي چې راجه ګیرا داردیک و۔ دا پوښتنه چې راجه ګیرا څوک و، ګوجر و که داردیک، د دې د پوهېدو لپاره ضروري ده چې د دواړو قومونو تېر تاریخ وڅېړو۔ لومړی به هڅه وکړو چې د سوات د داردیک خلکو په اړه پوه شو چې هغوي څوک دي۔ په سوات او دیر کښې مېشت هندو-آریایي داردیک خلک، چې  ګاوُري او توروالي ژبې وایې، دا دعوه کوي چې دوي

سردار داؤد خان د خپلو بچو سره ووژل شو ثور انقلاب راغلو او نورمحمد ترکے ولسمشر شو۔ ماسکو مطمئن شو یوه پېړۍ هم نۀ وه تېره شوې چې ترکے خپل انقلابي ملګري حفيظ امين د لارې نه لرې کړو۔ ماسکو اندېښمنه شوه دوه مياشتې لا نۀ وي تېرې شوې چې د سوويت پوځ د ولسمشر ماڼۍ ګېره کړه او حفيظ ووژل شو۔ واک د ببرک کارمل لاس ته راغلو ماسکو يو ځل بيا مطمئن شو، کله چې ماسکو مطمئن شو نو واشنګټن بې قراره شو۔ هم دغې بې قرارۍ افغان مجاهدين پېدا کړل ۔ مجاهدينو لس کاله د واشنګټن په برخه جګړه وکړه ۔ بالاخره د سوويت ځواکونه وتلل او

ماشومان د يوې ټولنې مهمه برخه وي۔ دوي يواځې د مورپلار مينه نۀ وي بلکه د ټولنې ټوله ښکلا د دوي له برکته وي۔ دوي يواځې د مور پلار د سترګو يخ والے نۀ وي بلکه دوي د يوې ټولنې راتلونکي امين هم وي۔ دوي د يوې ټولنې نسل، کلتور او تاريخ مخ په وړاندې بوځي۔ ماشومان د خپل ماشومتوب د ښکلاګانو نه خوند اخېستو پوره پوره حق لري او د نړۍ هرې مهذبې ټولنې ماشومانو ته دغه بنيادي چائلډ رائټس ورکړي دي۔ همدغه حقوق اقوام متحده په 1989 کنونشن کښ د نړو ټولو ماشومانو ته ورکړي۔ دغې نړيوال قانون مطابق د اتلس کالو نه لاندې هر بشر ماشم ګڼل

زيتون بانو د پښتو ادب يو نامتو او زړوره ليکواله وه ـ هغې خپل ټول ژوند د قلم سره تېر کړے وۀ ـ او د ښځو د حقونو ، تعليم ،ازادۍ او ټولنيزو ستونزو پۀ اړه ئې ډېر څۀ ليکلې دي ـ هغې د خپلو ليکنو د لارې خلقو ته دا پېغام ورکړے چې ښځه هم د ټولنې مهمه برخه ده ، او هغو ته هم د عزت ، تعليم او پرمختګ حق شته ـ زيتون بانو يواځې قيصې نۀ دي ليکلې بلکې د خپلې ټولنې حال ئې بيان کړے دے ـ د ښځو دردونه ، امېدونه او قربانۍ ئې نړۍ ته ښودلې دي ـ هغې پۀ داسې وخت کښې

سېده بشری بيګم د تحصيل نوښار په مشهور زيارت نومې کلي کښې په ۱۹۳۲ ء کښې د ميا ازاد ګل کاکا خېل په کور کښې پيدا شوي ده ۔ په دغه زمانه کښې په دي ملک باندي د انګرېزانو حکومت وو او د غلامۍ په دي دور کښې د زنانوؤ لاڅۀ کوې چې د نارينو د تعليم هم  څۀ انتظام نۀ و ۔ دا ځکه چې انګرېزانو هيڅ کله هم دا نۀ غوښتل چې د دې هېواد خلق دې د تعليم په کالو ښائسته شې  او د سېده بشري بېګم خوش قسمتې وه ۔ چې دوي ته په کور کښې يو داسې ماحول ملاؤ شو چې دا د تعليم د

ښځې د ټولنې هغه نيمه برخه ده چې د نارينوو سره اوږه په اوږه د ژوند پۀ هر مېدان کښې کار کولې شي-د تاريخ پاڼې داښکاره کوي چې ښځو هم د خپل وطن، قوم او ټولنې د پاره ډېر خدمتونه کړي دي خو له بدمرغه د دوئي نومونه ډېر لږ يادېږي  ۔سيده بشريٰ بېګم د هغه زړه وره او تعليم يا فته مېرمنو د ډلې نه وه- چې د خپل قوم او ښځو د تعليم د پاره ئې مبارزه کړې ده هغې د خدائي خدمتګار تحريک سره تعلق لرلو او هم د دغي لارې ئې د ښځو تعليم او حقونو د پاره غږ يورته کړو هغه په داسې وخت کښې

الف جان خټکه د کوهاټ ضلعې په احمدي بانډه نومې کلي کښې د غني شاه کره په کال ( 1926) کښې د روژې په شپږمه ورځ پيدا شوه ـ تر اتم جماعته د باقاعده تعليم نه پس په کور شوه د پښتو انرز امتحان  ئې پرائيوېټ پاس کړو او روستو ئې  بېا ايم – اے هم وکړه ـ د ورور په بدل د “ټيري “کلي په ظفر نومې يو زلمي وادۀ  شوه خو وادۀ  دا تړون ئې کامياب نۀ شو او د څو کلونو د ازواجي ژوند نه پس الف جانه خټکه په کور شوه او په دغه دوران کښې د جينکو په يو سکول کښې د معلمې پۀ حېثيت