بشري تاريخ مونږ ته دا ښائي چې په دې نړی د لکهاو کالو راسې انسانان ژوند کوي او د وخت، حالاتو  او د شعوري ارتقا په وجه د بيلا بيلو دورونو سر مخ شوې تير شوې او تيريږي او ورسره د پر مختګ مزل ئې هم په مزه مزه ډېر د مستقل مزاجۍ سره کړے او تر دا دمه رارسيدلے چې لا مخ په وړاندې روان دي.د انساني تاريخ د تفصيلاتو نه پورته، په يوه منطقه کښې د انسانانو ګډ ژوند، په منطقه او د دې په معاملاتو کښې خپل اختيار، شريکه ژبه، شريک رسمونه، رواجونه او د کور او ګور په منطقه کښې اشتراک سره سره د نورو عواملو

خوشحال خان خټک (1613-1689) د پښتون تاریخ هغه دور اندېش لیکونکے دے، د چا ډېرې خبرې چې څۀ د پاسه درې سوه کاله پس د بلها بدلونونو باوجود د جدید علومو په پېمانو سمې خېژې ـ کۀ بیخي سمې ؤ نۀ خېژې هم ئې لوستونکے د مشاهدې/تجربې/نظر ته بغېر لۀ داده نۀ پاتې کیږي ـ په دغه لړ کښې د هغه د قصیدې دا شعر مې څو ځایونو کښې ولیدو: په هغه کلي کښې خونه مېشته مۀ کړه.. چې دریاب ئې په جنوب په شمال غر… چې ملګري ئې تر خپل فهمه بېلابېل وضاحتونه کوي ـ د اوبو، غر او بیا دغلته د اباد کلي/ځاے د جغرافیائي تړون او ارزښت

مصنوعي ځيرکتيا يا مصنوعي ذهانت د سائنس او ټېکنالوجۍ د انسان جوړ کړي شوي هغه مشينونه دي چې په خپله کار کوي‌۔ د مصنوعي ځيرکتيا نظامونه نه يوازې د حکم لاندې کار کوي بلکې په خپله هم د حالاتو تجزيه کوي او نتيجه خېز عمل کوي‌۔ دا ځيرکتيا (ذهانت) د انساني دماغو له اړخه د کوډونو په صورت کښې په مشينونو کښې خوندي شوي دي او هم د دې کوډونو او معلوماتو په کارولو نتيجه ورکوي ۔ د مصنوعي ځيرکتيا عمومي مثالونه د بېنک خود کار مشين نه پېسې تر لاسه کول (ATM), چېټ جي پي ټي نه معلومات اخېستل، خود کار موټر چلېدل او د ګوګل نقشې په مرسته

زمکه د الله تعالٰی يو ستر نعمت دے۔ په دومره لوے او خور وور کائنات کښې او په اربونو ستورو، سيارو کښې الله جل شانه يوازې زمونږ زمکې ته دا ښائست وربخښلے دے چې د خپل خليفه دپاره يې غوره کړه او د هغه د ژوند، راحت او خوشالۍ لپاره يې په کښې هر قسم سامان لکه غرونه، سيندونه، ونې ،بوټي، شينکي او ښکلې هواګانې کېښودې۔ دا هر څه د انسان  ژوند ته نه يوازې راحت ورکوي بلکې د ده د ژوند هر قسم ضرورت هم پوره کوي۔  دې سره سره دا غرونه، سيندونه، ځنګلونه او حيوانات په دې زمکه يو متوازن اقليم (ماحول) لري چې ژوند ته يې دوام ورکړے

په انساني ټولنو کښې دا یو لرغونے روایت پاتے دے، چې کله هم څه قدرتي افتونه راغلي، نو اولس دا په انساني اخلاقیاتو پسې تړلي، او بیا قسما قسم  نومونه ورکوي، لکه په نزدې ورځو کښې په سوشل مېډیا یو ویډیو خپره شوه، چې په ګلګت کښې خلکو یو چېلۍ / بیزه حلاله کړه او سیند ته یې وغورځوله ۔ دا به ډېر دروغ هم نه وي، چې ګني د قدرتي افتونو په راتلو کښې به د انساني اخلاقیاتو څۀ اثر نه وي. لامل ئې دا دے چې دغه انساني اخلاقیات ټولنو تشکیل کړي وي او هم دغه اخلاقیات وي چې په ټولنه کښې یې طبقې رغ کړې وي، چرته

د اګست د میاشتې نیمایي نه پښتونخوا د انتهائي سېلابونو سره مخ ده چې په سلګونو خلک پکښې مړۀ دي او بې درکه دي. د افیشل ریپورټونو مطابق مستقل طوفاني بارانونو سېلابونه او لېنډ سلائېډز محرک کړي دي چې په نتیجه کښې ئې صرف د پېنځلسم اګست په څلېرویشت ګهنټو کښې باجوړ او بونېر ضلعو کښې یو سل پینځۀ اتیا پورې خلک مړۀ شوي دي.   اولسم اګست پورې د مړو شمېره بائي ډېزاسټر منېجمنټ اتهارټي درې سوه دیارلس ښودلې ده او یو نیم سل خوا و شا لا درکه دي ۔ ځايي تنظیمونه، ریسکیو او رضاکاران لږیا دي د پاتې خلکو د معلومولو او راویستو هڅې کوي ۔ دې ناڅاپي

د دوهمې نړیوالې جګړې (دوېم جنګ عظيم)  څخه واخله تر اوسه پورې په نړۍ کښې 68 لوئې جګړې مینځ ته راغلي او دغه یادې جګړې اکثر د نړیوالو طاقتونو د طاقت د توازن د بدلون په نتیجه کښې مخې ته راغلي .د یو کراین نننۍ شخړه هم د دغې جګړو تسلسل دے ، او د دغې تسلسل بیانولو لپاره لږ تاریخ ته تلل ضروري دي چې دغه شخړه څه رنګه مخې ته راغله ؟ ۔ څنګه د یو نسل خلک یعنی روسان او یوکرانیان د یو بل خلاف استعمال شو؟ او د کوم هدف او مقصد حاصلولو لپاره استعمال شو؟ ۔د نن نه زر کاله خواوشا د ”سلاویک“  نسل خلکو

تر هر څۀ مخکښې د قام معني، تعريف کۀ په جامع انداز کښې تعريف شي نو د لوستونکو دپاره به د استفادې وړ وي  ـ ويکيپېډيا ډکشنري  د قوم تعريف دا ډول کوي “A nation is a type of social organization where a collective identity, a national identity, has emerged from a combination of shared features across a given population, such as language, history, ethnicity, culture, territory, or society. Some nations are constructed around ethnicity (see ethnic nationalism) while others are bound by political constitutions (see civic nationalism)”(1) ـ ترجمه «قوم د خلقو د يو ځاے ژوند کولو يو ترتيب وي چرته چې خلق د يو بل سره د ژبې، تاريخ، نسل، کلتور، خاورې اؤ ټولنې پۀ شان شريکو ځانګړتياوو لۀ وجې يو ګډ شناخت يا

پښتانۀ په يؤ داسې ځاے کښې مېشته دي چې تل پرې برېدونه او يرغل شؤے دے. پښتنو چرته هُم د جنګ هڅه نۀ ده کړې بلکې پردي جنګونه پرې مسلط شوي دي هغه کۀ د رياست له اړخه وي او کۀ د بل چا له اړخه. پښتنه سيمه تل د نړۍ د لويو او د زورورو قوتونو د جنګ مېدان پاتې شوے دے او هُم دلته ئې خپل جنګ راوړے او زمونږه سيمه ئې لتاړ کړې. د پاکستان د خوړښت نه مخکښې هُم دا لوبه وه او د‌ پاکستان د خوړښت پس تر دې دمه‌ هُم دا لوبه ده. خو دې ظالم جابر رياست د جوړېدۀ سره سم په پښتنو

دوېم نړيوال جنګ چې په ټوله نړۍ کوم اغيز کړے ؤ هغې د ځان سره د فکشن جولۍ ته داسې لازواله بخښنې کړې دي چې نن هم په نړيوال فکشن کښې هڅکه غړۍ ولاړې دي۔ د سامراجي قوتونو له خوا په دغه جنګ کښې د بې شمېره انسانان وينې لکه د اوبو بهېدلې دي۔ د طاقت د حصول، د سامراجي اجاره دارۍ او سرمايه دارۍ د قائم ساتلو لپاره د دغه جنګ اثرات د نورې نړۍ نسبت په پښتنو ډېر زيات نۀ ؤ۔ د دوېم نړيوال جنګ په وخت د پښتانۀ مشرتابه له خوا د جنګ د برخې د نه جوړېدو فېصلې پښتانۀ/افغانان د دغه جنګ ژورو زخمونه نه ساتلي

د شمس بونيري خپل نوم شمس الحق ؤ. د شمس بونيري د پلار نوم عبدالرزاق ؤ. د شناختي کارډ تر مخه ئې 12 فروري 1946ء د زېږون نېټه ده. پۀ کال 1953ء کښې د خپل کلي (غازي خانے، بونېر) پۀ لوئير پرائمري سکول چې پۀ جومات کښې ؤ، پۀ ادنيٰ جماعت کښې داخل شو. پۀ کال 1956ء کښې پۀ ګورنمنټ پرائمري / مډل سکول ګديزي کښې پۀ درېم ټولګي کښې داخله واخسته. پۀ کال 1963ء کښې ګورنمنټ هائي سکول ډګر کښې پۀ نهم ټولګي کښې داخل شو. پۀ کال 1964ء کښې ئې لسم پاس کړو. پۀ کال 1965ء کښې د خپل کلي پۀ پرائمري سکول کښې استاذ شو او هم

چې ښځه ونۀ ګڼې داسي لکه ځان چې ګڼې زه درته کله هم سړے نۀ وایم سیال نۀ وایم خان زمان کاکړ المیې د انساني تهذيب او ټولنیز ژوند افقي او ابدي شریکې همسفرې وي او دي. انسان تل د دې د حل طلبۍ هڅې هم کړي خو په ١٩ / ٢٠ پیړۍ کې د نیشن سټیټس او سوشل ویلفیر سټیټس تصور رامنځته شو نو تر ډیره حده ئې د ځان ځانۍ پرتي په مجموعې/کلیکټیو توګه د المیو د ختمولو هڅي هم پیل کړي. عملي اقدامونه هم وکړل او فکري او علمي بنسټونه ورته هم تیار کړل او ډیسکورسونه ئې هم د اجتماعي ټولنیز ژوند د لاشعور برخي ته ورننویستل.خو

شاعري د لطیفو احساساتو نه یو سپېځلے احساس دے او شاعر د احساساتو مبلغ دے ـ شاعرد ټولنې په نبض پوهه لرونکے هغه طبیب وي چې اولس ته د رنځ تشخیص او علاج ور په ګوته کوي ـشاعر چې خپل چاپېرچل کښې څۀ ګوري ویني او محسوسوي هغه اولس ته په اداسې انداز ورسوي چې خپل احساسات او جذبات ورسره په فنکارانه ډؤل یوځاے کوي نو اولس نۀ صرف دغه شاعري ګوري اوري بلکې عمل هم ورباندې کوي ـ وخت په وخت په ټولنه کښې داسې پېښې رامنځته کېږي چې اولس عموماً او شاعر ترې خصوصاً متاثر کېږي ـ هم دغسې د یوویشتمې پېړۍ په اوائل کښې هم د یوولسم

سپوږمۍ به د شپې کله ناکله موسېده خو يوه شپه داسې وخندېده لکه د اسمان په تور مخ يو روڼ ستوري چغه وکړه . هم پۀ دې شپه د باجوړ د دنګو غرونو پۀ لمنو کښې، يو ماشوم وزېږېدۀ مور او پلار پرې خانزېب نوم کېښود ۔ د دې ماشوم سترګې د قران د صفحو غوندې پاکې وې، غږ ئې د اذان پۀ شان خوږ ؤ اؤ تندے ئې د محراب د سجدو خوښونکے ۔ خانزېب لا ماشوم ؤ، چې پلار به ئې غوږ ته وئيل: «زويه دا خاوره مقدسه ده ۔ د دې خاورې، ژبې، اولس اؤ دين نه غفلت کفر دے» کلونه تېر شول. خانزېب د مدرسې نه

زه پښتون یم. د هغه قام یو غړے چې تاریخ ئې د تورو، لوګو او سرښندنو کیسې دي ۔ خو زۀ نن د قلم، شعور او بدلون استازے یم ۔ زما قوم د بابا خوشال خان، باچا خان او غازي ایوب خان وارث دے ۔ مونږ هغه خلک یو چې د مېلمه پالنې، غېرت او سرلوړۍ لپاره پېژندل کېږو— خو دنیا مونږ یوازې د جنګ په رڼا کښې ویني، نه د علم، کلتور او جرت په هنداره کښې. زما تاریخ له زرګونو کلونو راهیسې ژوندے دے. د موندل شوو اثارو له مخې، پښتانه افغانستان، وسنئ خیبر پښتونخوا، بلوچستان او د ایران و هند تر منځ د غرونو په غېږ کې

ګل رنګ د ګل مینې د خپل ماما زوے وو د دواړو د یو بل سره ډېره مینه وه د ماشوموالي نه په یو.کور کښې لوے شوې وو ـ د ګل مینې پلار د ټکر په جنګ کښې په ځوانه ځوانۍ کښې خپل سر د وطن نه ځار کړے وو او ګل مینه مور په اورڼي کښې د خپل رور کره پړانګو ته راوړې وه ګل رنګ چې په عمر څو کاله د ګل مینې نه مشر وو ګل مینه ئې لکه د لوبو د ګوډۍ لوبوله ولې د ګل مینې مور د ټکر د ګولو باران په زړۀ داسې اخستے وو چې ورځ تر ورځ ئې صحت هم خرابېدو

دا د هرې ژبې و ادب د تخلیقي روایت او ملي احساس یو ډول طبعي ظرفیت وي، چې لیکوال او پنځګر یې د خاصو مواردو او ادبیاتو د تخلیق ترڅنګ عام یا اولسي او ملي ادبیاتو ته هم لاره کوي، مطیع الله تراب د ورستۍ کټګوری د ادبیاتو هغه مخلوق او باظرفیت ملي شاعر او ناظم و، چې د ادبي او منظوم غږ اساس یې د خپلې خاورې خوشبو او د خلکو احساس او شعور وو.دای که څه هم ما مخامخ نه و لېدلی؛ خو د خپل سرشاره او یاغي مزاج له مخې مې په ټولو هغه ورستیو دورونو،حکومتونو او نظامونو کې لوستلی او اورېدلی و، چې د ورځنیو سیاستونو

دا د هغه وخت ذکر دے کله چې زه د لومړي کال زده‌کوونکے وم. په هغه وخت کښې زه د اسلامي جمعيت طلبه سره وابسته وم او د قاضي حسين احمد د جهاد د فلسفې قائل ووم د سويت يونين فوځونه له افغانستانه وتلي وو او ډاکټر نجیب الله د افغانستان مشر و. بېنظیر بهټو د پاکستان وزيراعظه وه، مرزا اسلم بېګ د پاکستان د پوځ مشر و او جنرل حميد ګل د آی اېس آی مشر و.په هغه وخت کښې جنرل حميد ګل د مجاهدينو له لاري د جلال‌اباد د قبضه کولو منصوبه جوړه کړۀ . د عرب مجاهدينو په مرسته مجاهدين د تورخم له لارې جلال‌اباد ته ورسېدل،

  نګار جانه! سلامونه او نېکې هېلې.‌ په عزت سره جنت ته رارسېدلے يم، په خپل کار او زيار ښه مطمئن يم. دلته راته معلومه شوه چې د قام د پاره ستړې کول د څومره اوچتې درجې عمل دے. دلته ماحول څۀ دے؟ خو د قامي کاز د پاره د شهيدانو ګڼه ګوڼه ده، پېر روښان ، ډاکټر نجيب، منير شاکر، ارمان لوڼي، عارف وزير، عثمان کاکړ او داسې پسې ځه، هغه د شاعرۍ په ژبه کښې چې: د باچا خان نه په جنت کښې تاوېدۀ شهيدان حوړې حېرانې وې چې دومره پښتانۀ شهيدان زما د مرګ وجه خو به تاسو ته ښکاره وي، هغه دا چې ما د ځان

په داسې ملک کښې لکه پاکستان چرته چې د نظریو جګړه ډېر ځله د شخصي ګټو تابع شي، د خپلو اصولو په سر ولاړ پاتې کېدل هېڅ آسان کار نه دے. دا یوه داسې مبارزه ده چې یوازې جرات او عزم نه غواړي، بلکې دا هم غواړي چې یو څوک د خپلې کورنۍ او خپلو عزیزانو لپاره د آرام ده ژوند هیله قربان کړي. د میا افتخار حسین ژوند د همدې قربانۍ او نه ماتېدونکي عزم یوه نه ختمېدونکې کیسه ده. هغه یوازې د خپلو نظریاتو بوج پر خپلو اوږو وانخست، بلکې هڅه یې وکړه چې دا بار يې پر کورنۍ باندې دروند نه شي. خپل زوي، میا راشد حسېن،

لکه د غر پۀ شان د حالاتو سيلۍ او طوفانونو ته ولاړ ميا افتخار چې دا خبره کوي نو زما پۀ خيال پۀ تاريخ کښې به د دې نه بله کومه دردېدلې خبره نۀ وي ۔((زما پۀ ټول خاندان کښې د چا بچي نشته ۔ راشد حسېن د ټول خاندان يو وارث و۔ هغه لکه د ړندې سترګې يوه اوښکه وه او چې پۀ وينو کښې ليت پيت ئې درله راوړو نو تاسو څۀ احساس کوئ چې پۀ مونږ به څۀ تېرېدل خو زۀ وايم دا خو زما يو زوے دے کۀ مې سل زامن هم وي نو د ځان سره سم ئې پۀ قام قربانومه ۔)هغه د مردان سعيد