زيتون بانو د پښتو ادب يو نامتو او زړوره ليکواله وه ـ هغې خپل ټول ژوند د قلم سره تېر کړے وۀ ـ او د ښځو د حقونو ، تعليم ،ازادۍ او ټولنيزو ستونزو پۀ اړه ئې ډېر څۀ ليکلې دي ـ هغې د خپلو ليکنو د لارې خلقو ته دا پېغام ورکړے چې ښځه هم د ټولنې مهمه برخه ده ، او هغو ته هم د عزت ، تعليم او پرمختګ حق شته ـ زيتون بانو يواځې قيصې نۀ دي ليکلې بلکې د خپلې ټولنې حال ئې بيان کړے دے ـ د ښځو دردونه ، امېدونه او قربانۍ ئې نړۍ ته ښودلې دي ـ هغې پۀ داسې وخت کښې

سېده بشری بيګم د تحصيل نوښار په مشهور زيارت نومې کلي کښې په ۱۹۳۲ ء کښې د ميا ازاد ګل کاکا خېل په کور کښې پيدا شوي ده ۔ په دغه زمانه کښې په دي ملک باندي د انګرېزانو حکومت وو او د غلامۍ په دي دور کښې د زنانوؤ لاڅۀ کوې چې د نارينو د تعليم هم  څۀ انتظام نۀ و ۔ دا ځکه چې انګرېزانو هيڅ کله هم دا نۀ غوښتل چې د دې هېواد خلق دې د تعليم په کالو ښائسته شې  او د سېده بشري بېګم خوش قسمتې وه ۔ چې دوي ته په کور کښې يو داسې ماحول ملاؤ شو چې دا د تعليم د

ښځې د ټولنې هغه نيمه برخه ده چې د نارينوو سره اوږه په اوږه د ژوند پۀ هر مېدان کښې کار کولې شي-د تاريخ پاڼې داښکاره کوي چې ښځو هم د خپل وطن، قوم او ټولنې د پاره ډېر خدمتونه کړي دي خو له بدمرغه د دوئي نومونه ډېر لږ يادېږي  ۔سيده بشريٰ بېګم د هغه زړه وره او تعليم يا فته مېرمنو د ډلې نه وه- چې د خپل قوم او ښځو د تعليم د پاره ئې مبارزه کړې ده هغې د خدائي خدمتګار تحريک سره تعلق لرلو او هم د دغي لارې ئې د ښځو تعليم او حقونو د پاره غږ يورته کړو هغه په داسې وخت کښې

الف جان خټکه د کوهاټ ضلعې په احمدي بانډه نومې کلي کښې د غني شاه کره په کال ( 1926) کښې د روژې په شپږمه ورځ پيدا شوه ـ تر اتم جماعته د باقاعده تعليم نه پس په کور شوه د پښتو انرز امتحان  ئې پرائيوېټ پاس کړو او روستو ئې  بېا ايم – اے هم وکړه ـ د ورور په بدل د “ټيري “کلي په ظفر نومې يو زلمي وادۀ  شوه خو وادۀ  دا تړون ئې کامياب نۀ شو او د څو کلونو د ازواجي ژوند نه پس الف جانه خټکه په کور شوه او په دغه دوران کښې د جينکو په يو سکول کښې د معلمې پۀ حېثيت

د خدائي خدمتګار بې شمېره غړو ددې تحريک تاريخ او پېښې خوندي کړې دي خو کوم کار چې د باچا خان فرزند خان عبدالولي خان کړې واقعي چې د ستائنې وړ دې ـ پښتانۀ متل کوي « نمر پۀ ګوته نۀ پټېږي » دغه شان د عبدالولي خان ( د سياست نابغه ) دا کاوش هم د پښتون تاريخ هغه رښتونې هنداره ده چې له تر اوسه ترې لس کم سلو فيصده پښتانۀ ناخبر دي ـ دا زما يوه اندازه ده زۀ غواړم چې ددې کتاب پحقله د عبدالولي خان ځنې خبرې او د دې کتاب پۀ افاديت خبرې وکړم چې زما ملګري او پښتانۀ وروڼه ترې خبر شي ۔خان

ولي محمد طوفان د خدائي خدمتګار غورځنګ چې د پښتون پۀ وينو زوو ئې مښوکه سره ده هغه ګنجي ته به معلوم شي د عقاب انقلاب ژوندون د هڅو، د يرغل او د ناتار نامه ده نصيب ئې ويښ شي د هر قام چې وي نصاب انقلاب ولي محمد د خالصې په سردار ګړۍ کښې پۀ ۱۳مۍ کال ۱۹۱۹ء کښې  زېږيدلے وۀ چې پۀ اول کښې ئې  د ولي پۀ نامه اردو ژبه کښې ليک کولو خو بيا د مولانا ظفر علي پۀ ښونه د ولي نه طوفان شو ۔ او بيا دغه طوفان پۀ رښتيا سره طوفان شو او بيا دغسې د خدائي خدمتګار پۀ غورځنګ کښې د هغه

پۀ ۱۹۴۵ء کښې چې کله دوېم جنګ عظيم سر ته ورسېدو نو د برطانئې حکومت ټول قېديان رها کړل چې پکښې باچا خان هم رها کړے شو ـ کله چې اتمانزو ته راغے نو پۀ زرګونو خلق ئې لېدو له راغلې وو ، پۀ دغې موقعه باچا خان يو عظيم شان وړاندې کړو چې څۀ پۀ دې ډول دے ـ ” خوئيندو او وروڼو ! زۀ ستاسو د مينې شکريه ادا کوم او د خپل لوئے رب شکر ګزار يم چې يو ځل ئې بيا مونږ او تاسو پۀ يو ځاے راټول کړو ـ زما ګرانو وروڼو ما ته دا احساس شته چې  .زما د جېل د تلو نه پس

کال ١٨٧٧ء کښې چې کله فېرنګې د مومندو د سيمې د دوېزو د علاقې کنړا نومې ځائې کښې خپل په زرګونو سپاهيان، خرۀ، قچر، اسونه، افسران اؤ جرنېلان بائيلل نو چرچل په خپل کتاب “دى هسټرى آف ملاکنډ فيلډ فورس” کښې د پښتون د مېړانې ذکر په دې ټکو کوى. ونسټن چرچل ليکى: “هغوى شايد چې غېر متمدن وو، خو متمدن فرنګى ته ئې داسې سبق ورکړو چې ټول ژوند به ئې هېر نۀ کړى. فرنګى د سائنس اؤ ټېکنالوجۍ په وسله سنبال وو، خو پښتون قوم هم د خپل دود، جرات، عزت اؤ د غېرت روايتونه لرل. زۀ دا خبره په ډاګه منم چې دا خلق زورور، مېړنى اؤ

د خدائي خدمتګار تحريک هر يو وګړي داسې سختې زغملي دي چې پۀ لفظونو کښې رانغښتل ناشوني خبره ده – ټول خدائي خدمتګار يواځې د باچاخان او خپل تحريک سره مخلص نۀ وو بلکې هر يو د خپل قام او خپلې ژبې د بقاء د پاره نۀ هېرېدونکې نۀ ستړې کېدونکې مبارزه کوله- پۀ دغه نوموړو کښې يو قاضي عطاءالله هم ؤ-قاضي عطاءالله پۀ ۱۸۹۵ء کښې د ارباب لنډۍ پۀ سيمه پېښور کښې د قاضي نصرالله خان پۀ کور کښې سترګې وغړولې- پۀ خټه پښتون او تپه ئې خليل ده- قاضي نصرالله يو ديني عالم ؤ- کله چې دے ماشوم ؤ نو د خپل کلي پۀ مدرسه کښې داخل کړے

د پښتنو د سياسي، قومي او تحريکي تاريخ پاڼې د داسې کردارونو نه ډکې دي چې نومونه ئې ډېر عام نه دي، خو کردار ئې د تحريک د ستنو حيثيت لري۔ مهردل خان هوتي هم د همدغسې خاموشو، صابرانو او وفادارو خدائي خدمتګارو نه يو وۀ، چې ټول ژوند ئې د ازادۍ، عدم تشدد او قومي وقار په لاره کښې تېر کړے دے، او د ژوند تر اخري سلګيو د قامي تحريک د سنګر يو اهم غړے پاتے وۀ۔ مهردل خان هوتي په کال 1916 کښې د مردان د هوتي په يوه عزتمنده، سياسي شعور لرونکې کورنۍ کښې وزېږېد۔ د هغه کورنۍ نه يواځې قبائيلي وقار لرلو، بلکې د وطن

په كال نولس سوه يويشتم كښې چې كله د اۤزادۍ مبارز خان عبدالغفار خان ،چې خپل مئنېان ورته باچا خان وائي ،د خېر ښېګړې د تنظيم ‘ انجمن اصلاح الافاغنه’ بنياد كېښودو،نو تقريباً پينځهٴ سوه كلو او تپوكښې د تعليم د خورولو په غرض جرګو كولو نه وروستو ئې په ټوله صوبه كښې د تعليم او زده كړې د پاره د آزاداسلاميه سكول يا مدرسه په نوم اندازاً يو سل تعليمي ادارې پرانېستې چې د قام بچې ئې د تعليم په كالو ښائېسته كول۔ ډاكټر سهېل خان خپله مقاله كښې دغه ضمن كښې تفصيلي كار كړے دے۔ ورپسې په كال نولس سوه نههٴ ويشتم (١٩٢٩ع )كښې بيا د’خدائي خدمتګار تحريك’

سدهوم د ضلع مردان شمالي علاقه ده چې د ضلع بونېر او صوابۍ سره ئې پُولې لګېدلې دي ۔ پۀ دې علاقه کښې د اول نه د قامي تحريک سره تړلي پښتانۀ موجود و۔ دلته صرف د ريکارډ د خوندي کولو د پاره د دغه خدائي خدمتګارو نامې شريکومه کومې چې پۀ کلو کښې مشرانو ته يادې وې او يا ئې باچاخان زکر کړے دے ۔ پۀ دې ټولو باندې کۀ تفصيل سره ليکل کېدل نو پوره مقاله به وه ځکه زۀ غواړم چې دغسې پۀ تفصيل سره يو کتاب وليکم خو په اول کښې ضروري ده چې دلته دغه نامې کومې چې تر ما راورسېدې خوندي کړم ۔ دل

د پښتو ژبې او ادب په لړ کښې چې تر د دمه کوم تحريکونه د تاريخ په اوږدو کښې مونږ ته په نظر راځي خدائې خدمتګار تحريک پکښې پۀ ډېرو حوالو جګې سترګې ولاړ ښکاري خدائې خدمتګار تحريک د نوي دور او نوي ژوند د تقاضو مطابق د ژوند هر اړخيزه جائزه اخستي ده او د هغې نه پس ئې بيا ښۀ په سړو مزغو د اړتياؤ په رڼا کښې بندوبست او تګلارې غوره کړې دي خواوشاه په عموعي او خصوصي توګه د پښتون قام د همه ستونزو د حل لارې نۀ يواځي په نخښه کړي دي ورسره ئې عملي اقدامات هم ترسره کړې دي۔خدائې خدمتګار تحريک آغاز د شلمي

عبدالصمد خان اچکزۍ چې د خان شهيد په نوم يادېږي، هغه ستر شخصيت و چې خپل ټول ژوند يې د پښتنو د ازادۍ، خپلواکۍ او بنيادي حقونو د ترلاسه کولو دپاره وقف کړے و نوموړے په کال 1907 کښې د برتانوي بلوچستان د قلعه عبدالله په سيمه، عنايت الله کارېز کښې زېږېدلے و له ماشومتوبه يې په ټولنه کښې ناانصافي او جبر د نزدې نه ليدلي و، همدغه تجربې د هغه د سياسي فکر او عملي مبارزې اساسي محرک وګرځېدې۔ هغه نۀ يوازې د برتانوي استعمار په ضد ودرېد، بلکې د پاکستان د جوړېدو وروسته هم د پښتنو او نورو محکومو قومونو د حقونو دپاره يو پياوړے غږ پاتې شو،

په پښتنه خاوره چې کله خدائې خدمتګار تحريک شروع شو نو خدائې خدمتګار د پښتنو په سياسي سماجي فکر کښې ئې يو تاريخي بدلون راوستو دا تحريک چې خان عبدالغفار خان حضرت باچا خان په مشرۍ کښې په د شلمې پېړۍ په ړومبنيو کښې شروع شو، ددې سره دې تحريک په پښتنه خاوره او خاص کر د ژوند په هره شعبه کښې ئې داسې نوموړي سياسي مشران، شاعران، ليکوالان او اديب پېدا کړل چې هغوي د خپل قلم په ژبه خپله مبارزه جاري وساتله او د خپلواکۍ او ازدۍ دپاره ئې د قلم په ژبه مبارزه شروع کړۀ تر دې چې د خپلو سرونو، مالونو، او جائدادونو نه ئې لاس

ملک نادر خان زخه خېل د خدائې خدمتګار تحريک له مخکښو مبارزينو او باني ارکانو او د فخر افغان خان عبدالغفار خان نزدې ملګرو نه يو ؤ، کله چې باچاخان په سيمه کښې د خدائې خدمتګار او ټولنې بنياد کېښود، نو ملک نادر خان زخه خېل د دره خېبر له اړخه د خپلو خلکو په ملتيا او دغه ملي او اولسي مبارزه کښې فعاله حصه واخسته، نوموړے د ثابت قدمۍ، فشار، ګواښ، او ستونزو په وړاندې د ثابت قدمې ،جرائت او اوصولي دريځ په وسيله د ظلم او استبداد خلاف مبارزه پر مخ يوړه او د پښتنو په خاوره کښې ئې د خپلواکې مبارزې رڼا ژوندۍ اوساتله ۔ ملک نادر

باجوړ د پښتونخوا وطن هغه تاريخي سيمه ده چې که يو طرفته په فطري ښکلا او زرخېزۍ کښې ثاني نه لري نو بل خوا دا سيمه په تاريخي ، سياسي ، صحافتي او ادبي حوالو سره هم ډېر موړ او پټ تاريخ لري ۔ بيا چې خبره دخدائي خدمتګار تحريک راشي او تذکره د باجوړ وشي نو په دغه لړ کښې هم باجوړ د ړومبي صف هغه خدائي خدمتګار ورکړی چا ته چې د تحريک باني فخر افغان باچاخان خان خپل استاذ ويلی وه ، او دا څه وړه خبره نه ده بلکې ډېره د وياړ خبره ده ، دغه وياړلی شخصيت څوک وه ؟ ها دغه وياړلی شخصيت مولانا

مهدي شاه باچا پۀ کال پۀ دریمه جنورۍ پۀ کال ۱۹۴۶ کښې پۀ کنکوله نومې کلي کښې پېدا شوے ؤ دا هغه وخت چې د پیرنګي د اقتدار پۀ اسمان د جبر نمر اور ورولو د دغه نمر اور د عبدالتواب شاه باچا پۀ کور کښې هم محسوسېدو دا د مهدي شاه باچا پلار ؤ ۔ چې د پیرنګي خلاف د شیخ الهند اؤ باچا خان ملګرتیا کښې لکه د غر ولاړ ؤ ۔ مهدي شاه باچا نه د کنکولې د درمن هغه جلسه هېره نه وه چې د دوئ پلار باچا خان ته ووې چې زما بچے مهدي شاه به ستا سپاهي وي اؤ نه مهدي شاه باچا نه

د دنيا په مخ به ډېر کم تحريکونه داسې تېر شوي وي چې په هغې کښې د خدائي خدمتګار تحريک په شان ځانګړنې خاطرې، واقعيات، پېښې،  ظلم ، مرګونه ،جېلونه، زندانونه د جائيداد او کتابونو ضبطونه، ضمانتونه غوښتل، ذهني او بدني اذيتونه ټاچر سِلونه، مشقتونه، زخمونه، مرګونه، د مسافرۍ او جلاوطنۍ وختونه، د نوکرو او ګټو وټو نه لاس وېنځنه او دغه شان نور ډېر تکليفونه تېر کړي وي ـ جېل خو د خدائي خدمتګارو دويم کور ګڼلے شو ـ خدائي خدمتګاري او زندان لازم او ملزوم وو،داسې به ډېر کم خدائي خدمتګار وي چې د جېل چکر به يې نۀ وي لګولے ـ په خدائي خدمتګارۍ کښې ضمانت ډېر

ګوجرګړۍ د مردان هغه یاد او تاربخي کلے دے چې نن پکښې هم باچاخاني قدم په قدم ساه اخلي۔ د دې ګوجرګړۍ په کوڅو کښې نن هم د باچاخان او خدائي خدمتګارو وږمې محسوسېږي۔ او ولې به داسې نه وي چې دا کلے د ملنګ باچاخان په ننګ د وخت جابر طاقت، استبدادي قوت یعنې فرنګي استعمار ته ښه په پښتون هوډ ودرېدلے ؤ او تر ننه پرې نازېږي۔ دا هغه تاریخي کلے دے چې د ټکر په جنګ کښې ئې هر کور تالا شوے ؤ۔ دا هغه تاریخي کلے دے چې د انګرېز افسر کرنل مرفي د وژنې په تور ټول کلے دېرش زره روپۍ جرمانه شوے ؤ او

ښاغلې فضل الرحيم ساقي ( پېدائش کال: ١٩٠٤ء، د وفات ١٩٩٤)دخدائي خدمتګار غورځنګ په مخکښ شاعرانو کښې و دوي د پلار نوم عبدالعزيز خان و ښاغلې ساقي د چارسده په وردګه نومي کلي کښې پيدا شوي و په قام محمدزې و دوي د باچا خان سره په خدائي خدمتګار تحريک کښې اوږه په اوړه ولاړ و مونږ که د دغي تحريک نورو شاعرانو ته وګورو نو ټولو شاعرانو د سامراج خلا ف ئي آواز اوچت کړي د پښتو قام د ورسته پاتي ورځي غم ئي ژړلي دې دوي د باچا خان د عدم تشدد لاره اختيار کړي وه او د معاشري د اصلاح د پاره خپل قلم توان ساتلې دې

په انساني ټولنه کښې کلتور بنيادي حېثيت لري ۔ په کلتور کښې مونږ د يوې ټولنې مجموعي عکس لېدې شو ۔ لکه په يومخصوصه جغرافيه کښې د هغه ځاې د اوسېدونکو خلکو د ناستې پاستې، مړي ژوندي، غم ښادۍ، ژوند ژواک، لوبو، تاريخ، سياست، وهمونو، علاجونو،دم درود، فولکلور، موسيقۍ، ګډا، جرګې مرکې، مينې، جنګ، عبادتونو او عقيدو ته کلتور وئيلې شي ۔ ELIOT T۔S۔د کلتور د تعريف په اړه ليکي چې “د يو خاص ډلې په يو ځاې په ګډ ژوند تېرولو طور طريقو ته کلتور وائي ۔” کلتور ته په انګليسۍ کښې کلچر اردو، عربي او فارسۍکښې ثقافت وئيلې شي، په پښتو کښې دغه کلمه کلتور مروج ده ۔

زۀ چې خداے پېدا کړے يم، ما د خوندونو او مزو، د سېلونو او سات تېريو، د جدوجهد، د عزت او افتخار ډېرې ښې ورځې ليدلي دي۔ خو د خپل ژوند په تېرو 38 کلونو کښې مې لکه د نن په شان ښۀ ورځ نۀ ده ليدلې، په همدې سبب زما سږني پسرلي د تېرو نه ډېر خوندور دي او د هغه خاطره هم ليکم: نن، د هفتې (شنبې) ورځ د 1344 هـ ش کال د حمل د مياشتې (28) مه،د1965م کال د اپرېل (17) مه نېټه ده ۔ زۀ، زما زوي نصرالله او نور خپلوان، زما په حجره کښې ناست يو او د يو درانۀ مېلمه انتظار کوو۔ ښاغلي

خدائي خدائي خدمتګار تحريک چې د خان عبدالغفار خان (باچاخان) په مشرۍ راټوکښېدلي، يوازې يو سياسي او ټولنيز تحريک نۀ وۀ؛ بلکې د پښتو ادب، ژبې، فرهنګ او فکري ودې لپاره ئې ژورې، پراخې او تاريخي اغېزې پرېښودې۔ د دوي فعاليتونو پښتنو ته د ځان پېژندنې جرئت ورکړو او د ادب په لار کښې ئې يو نوې انقلابي بدلون راوست۔ د خدايي خدمتګار تحريک اصلاحي او سياسي اهميت په خپل ځاې ډېر مسلم دې خو د يو ادبي محقق په توګه يې زمونږ په وړاندې ادبي اهميت هم څه کم نه دې ـ دغې تحريک د پښتو د نوي ادب بنيادونه کېښودي دي او د دغه ځاې نه د پښتو

پښتون قام ډير خوش قسمته دې چې دَ خان عبدالغفار خان باچا خان بابا پۀ شان ليډر ورته خدائې پاک ورکړې دې خو بدقسمته پۀ دې دې چې دې قام خپل مشران اتلان پۀ صحې معنو ونۀ پيژندل۔هر څو که زمونږ اتلان دَ ميډيا دَ لارې يا دَ نصاب نه لرې پاتې شوې دي۔خو بيا هم پۀ زرګونو کتابونه پرې دَ پښتنو اديبانو شاعرانو وليکل او لا لګيا دې ۔خو بدمرغې دا ده چې پښتون قام دَ کتاب نه ډير لرې دې که نن ئې هم کتاب خپل کړو نو هغه ورځ لرې نه ده چې دا قام به دَ نورو قامونو سره پۀ سيالۍ برابر شې۔دې مشرانو خو ټول

د هوسۍ د خلقو خدمات د سُورپوش تحريک ليکوالانو هم ياد کړے هم ئې ستايلے ۔ګړياله، هوسۍ، سره ډهېرۍ، مچے، نوے کلے، باريکاب، چارغلۍ، کوترپان او ګجرات بخشالے کومه چې تپه امازے ده د انګرېزانو لۀ خوا د سُورپوش تحريک د وجې نه تبا او برباده شوي دي۔ د هوسۍ سدهوم علاقې پۀ خانانو کښې پۀ کپورخېل خاندان کښې صرف کرم خان چې د اکرم خان زوے ، دغه رنګه د علاقې نور ټول اوسېدونکي پۀ سُورپوش تحريک يعنې ديوبند شېخ الهند ډله کښې شامل  و چې پکښې دلته د ځنو ذکر کومه ۔ لعل بېګ چې زوے د اول بېګ و د زياتو خدماتو پۀ وجه باندې د هوسۍ